ĐỒNG THÁP MƯỜI

Trần Ngươn Phiêu


 Đồng Tháp Mười là một địa danh quen thuộc đối với những người sanh trưởng ở miền Nam. Tuy nhiên, số người thật sự có cơ hội đặt chân lên vùng xa xôi này hay được sinh sống trên phần đất này có thể nói là rất ít. V́ vị trí đặc biệt, thiếu phương tiện đường sá lưu thông nên Đồng Tháp Mười vẫn được coi là một vùng đất hẻo lánh, nhiều bí ẩn.

 Đồng Tháp Mười là một cánh đồng rộng lớn, hằng năm bị ngập lụt lối bốn, năm tháng khi nước sông Cửu Long dâng cao. Biển Hồ Tonlé Sap ở Campuchia và Đồng Tháp Mười ở Việt Nam là hai nơi lưu trữ nước thiên nhiên, nên đến mùa nước nổi, sông Cửu Long từ từ dâng cao, sau đó nước sẽ lần lần rút ra biển. V́ thế nên ở miền Nam, không có nhu cầu phải đắp đê để ngăn nước như sông Hồng ở miền Bắc. Mực nước mỗi năm tuy dâng cao nhưng từ từ nên ở miền Nam, không có cảnh thiệt hại to lớn của các trận lụt th́nh ĺnh và chớp nhoáng gây chết chóc như thường thấy ở miền Trung. Diện tích Đồng Tháp chiếm khoảng 8 ngàn cây số vuông, độ 800.000 mẫu tây. Chiều Nam-Bắc, từ Cao Lănh tới Svay Riêng dài khoảng 70 cây số; chiều ngang từ Hồng Ngự đến Tân An tính ra khoảng 120 cây số.

Trên các bản đồ thời Pháp thuộc, vùng này có cái tên là Plaine des Joncs (Đồng Cỏ Lác). Sau 30 tháng Tư năm 1975, tỉnh Sa Đéc được đổi tên thành tỉnh Đồng Tháp, diện tích bao trùm gần trọn Đồng Tháp Mười. Tỉnh Đồng Tháp nay giáp Campuchia ở phía Bắc, đường biên giới dài khoảng 52 cây số. Phía Nam giáp tỉnh Vĩnh Long, phía Đông giáp tỉnh Long An và Tiền Giang, phía Tây giáp Cần Thơ và An Giang. Toàn diện tích tỉnh Đồng Tháp tính ra vào khoảng 3 ngàn 300 cây số vuông.

Nhắc đến địa danh Đồng Tháp, không thể nào không nhắc đến  anh hùng kháng Pháp: Thiên hộ Vơ Duy Dương. Vơ Duy Dương đă lập nhiều đồn lủy và đă đóng tổng hành dinh tại vùng Tháp Mười. Truyền thuyết của người Miên cho rằng vùng này có tên là Tháp Mười v́ nơi đây là nơi đặt ngọn tháp Chùa Miên thứ mười kể từ trên Campuchia xuống. Một số người am hiểu lịch sử miền Nam lại giải thích: tên Tháp Mười thật sự chỉ có từ thời kháng Pháp của Thiên hộ Dương. Ông Vơ Duy Dương đă đặt nhiều đồn và tháp để canh chừng tàu của Pháp, kể từ sông lớn Vàm Ba Sao vào đến Tổng hành dinh và cái tháp nơi hành dinh là tháp thứ mười? Tổng hành dinh Tháp Mười được bao vây che chở từ xa bởi 3 đồn: Đồn Tả, Đồn Hữu và Đồn Tiền. Mỗi đồn có thể chứa 200 đến 300 nghĩa binh, trang bị với súng, thớt súng bắn đá, đại bác...Ngày 14 tháng Tư năm 1866, Đô đốc De Lagrandière đă chia 500 quân làm ba mặt tiến vào Đồng Tháp, xuất phát từ G̣ Bắc Chiên đi xuống để đánh Đồn Tả, từ Cần Lố đi lên tấn công Đồn Hữu và cánh thứ Ba từ Cái Nứa để đánh Đồn Tiền. Nghĩa quân đă chống trả từ ngày 15 cho đến ngày 18 th́ các đồn Tả, Hữu thất thủ và Thiên hộ Dương phải bỏ Tháp Mười. Quân Pháp đă đốt phá, b́nh địa đồn, sau khi đă phải chịu thiệt hại trên 100 lính. Thiên hộ Dương tiếp tục chống Pháp nhưng sau chết v́ bịnh. Về sau, trên một g̣ cao của di tích đồn Tháp Mười này, một ngôi chùa Phật đă được dựng lên, trang hoàng theo lối chùa Miên.

 Một người Pháp tên Sylvestre, chức vụ Thanh tra, làm việc ở Cai Lậy và Sa Đéc từ 1869 đến 1878 đă nhiều lần đến viếng Chùa Tháp Mười. Chùa được xây cất trên một g̣ đất cao độ bốn thước, rộng khoảng ba mươi thước đường bán kính. Nền chùa cất trên đá ong, tháp h́nh ngủ giác, có năm mặt, được người Miên gọi là Prasah Préam Loveng (Tháp Năm Căn). Người Việt th́ lại gọi là Tháp Mười, có thể v́ xưa tháp có 10 tầng nhưng đă đổ nát? Ông Sylvestre có lấy từ Tháp Mười (Ruines de la tour à cinq faces), một phiến đá có chạm h́nh bánh xe Pháp Luân c̣n nguyên vẹn với 12 căm bánh xe, gởi về tặng một viện bảo tàng nhỏ “ Musée municipal de Rochefort sur Mer” ở Pháp. Các nhà khảo cổ danh tiếng như Etienne Aymonier và Henri Parmentier thuộc trường Viễn Đông Bác Cổ đều đă viếng thăm Tháp Mười nhiều lần. Từ chợ Sa Đéc, dùng ghe máy theo kinh Cái Bèo, Tháp Mười và kinh 4 bis (Cát Bích), đi khoảng 4 giờ sẽ đến Tháp. Một giáo sư Pháp văn trường Petrus Kư, sau làm quản thủ viện Bảo tàng Sài G̣n và được thăng Viện trưởng trường Viễn Đông Bác Cổ, tên  L. Malleret là người có công nghiên cứu nhiều nhất về Tháp Mười. Louis Malleret là tác giả bộ Le Delta du Mékong (Lưu vực sông Cữu Long), trong đó quyển thứ IV (Le Cisbassac) là quyển chuyên khảo về Đồng Tháp. Các viên gạch di tích Tháp Mười c̣n được lưu giữ ở Bảo tàng viện Sài G̣n là do công của L. Malleret.

Trước thời Kháng chiến Nam Bộ, dân cư sống trong vùng Đồng Tháp, gồm người Việt, người Miên và Trung Hoa chỉ vào độ 150.000. Hiện nay, theo các thống kê mới nhất của riêng tỉnh Đồng Tháp, số dân được trên 1, 6 triệu người. Cách xa thành phố Sài G̣n độ 162 cây số, ngoài một số đường nhỏ, Đồng Tháp chỉ có 136 cây số Quốc lộ IA.

Thời Việt Nam Cộng Ḥa, người có công phát triển Tràm Chim, từ một vùng cỏ lác hoang vu bên bờ kinh Đồng Tiến, biến thành một trung tâm sung túc hiện nay, phải kể đến linh mục Bạch. Linh mục Bạch đă xin Tổng thống Ngô Đ́nh Diệm để hướng dẫn một số giáo dân vào khai khẩn lập nghiệp ở nơi đây. Trước thời Cha Bạch, vùng trung tâm Đồng Tháp này vào mùa nước nổi bao la như một miền biển rộng. Cha Bạch đă xây dựng được nhiều công tŕnh như : nhà thờ, trường học, chợ, phố xá bằng vật liệu nặng, xi măng, bê tông cốt sắt, vôi gạch... nên đến mùa nước nổi, giữa biển nước mênh mông, nhờ có các công tŕnh kiến trúc mới, Tràm Chim đă trở thành một ốc đảo vững chắc cho ghe thuyền dân chúng neo, tụ họp  sinh hoạt trong mùa nước lụt. Người viết bài đă có một thời phục vụ ở bộ Xă Hội nên đă có được cơ hội giúp linh mục Bạch trong các chương tŕnh xây cất định cư các gia đ́nh cơ cực trong vùng. Phụ giúp linh mục Bạch trong các công tác này phải kể thêm đến linh mục De Villiers và linh mục Aram Berard, c̣n được gọi với tên Việt là Cha An B́nh. Linh mục Bạch xuất thân từ Tiểu, Đại Chủng Viện đường Cường Để, rất thông thạo tiếng Pháp nhưng không biết tiếng Anh. Khi linh mục De Villiers t́nh nguyện đến sống ở Tràm Chim với linh mục Bạch th́ cả hai phải dùng tiếng La Tinh để giao thiệp với nhau! Về sau, nhờ có linh mục An B́nh đến phụ giúp, biết tiếng Việt nên linh mục Bạch đă nhờ đó học thêm được tiếng Anh. Cha Bạch là người có nhiều sáng kiến độc đáo. Có lần Cha đến Bộ Xă Hội, xin can thiệp để nhà thầu Mỹ tặng cho Cha một cột điện cao bằng cây, loại được ngâm hóa chất giữ khỏi mục. Cột này được nhà thầu chở đến đầu kinh Đồng Tiến và bờ Tiền giang. Chờ đến mùa nước nổi, Cha Bạch đă cho cập nhiều ghe hai bên cột cây trên 20 thước này để di chuyển về Tràm Chim dựng lên làm cột cờ! Cây cột cờ cao ngạo nghễ này giữa Đồng Tháp là cái gai xốn xang trong mắt các người phía bên kia cho đến ngày 30/4/1975! Tràm Chim Tam Nông nay là một địa điểm du lịch đặc biệt v́ là nơi để du khách có thể quan sát loại sếu đầu đỏ, một giống chim hiếm có, ḿnh cao trên một thước. Tháng Giêâng đến tháng Năm là mùa mà các hồng hạc này bay trở lại vùng để du khách có được dịp quan sát, chụp ảnh.

Ngoài tên Tràm Chim, nhắc đến Đồng Tháp, không thể không kể thêm một vài địa danh khác đă đi vào lịch sử như Cù lao Ông Chưởng, nơi danh thần Nguyễn Hữu Cảnh đă chết v́ bịnh khi kéo binh trở về, sau chiến thắng vua Chân Lạp vào năm 1699. Gần nhất, phải kể đến rạch Đốc Vàng Thượng, nơi Việt Minh đă bày mưu đặt kế để ám hại Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ cũng như những vùng xa xôi, sát biên giới Miên là Tân Thành, Cái Cái, nơi Việt minh đă thủ tiêu, chôn sống tập thể hàng ngàn tín đồ Phật giáo Ḥa Hảo.

Phật giáo, một tôn giáo lớn, dạy người đời nên làm lành, lánh dữ, giữ tâm trong sạch, đă được phổ biến ở Việt Nam trên hai ngàn năm. Khi được truyền bá vào Nam nhân cuộc Nam Tiến, Phật giáo đă uyển chuyển ḥa hợp vào điều kiện sinh sống mới của dân chúng, vào vùng đất trù phú “làm chơi, ăn thiệt”. Phật giáo Ḥa Hảo được Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ phát triển ở đồng bằng sông Cửu theo phương pháp hành đạo của Phật Thầy Tây An, đă được nông dân Nam Bộ hưởng ứng chấp hành. Một nền Phật giáo Thời đại, không chủ trương dựng chùa to, đúc tượng lớn, không hệ thống Tăng ni, Sư săi, không chuông mơ, đă được hằng triệu tính đồ miền Nam chấp nhận. Thay v́ xây các chùa lớn, giáo dân theo chủ trương của Phật Thầy Tây An đă h́nh thành những trại ruộng là nơi để vừa cấy cày sinh sống, vừa tu học, hành đạo; tự túc không nhờ đến sự cúng dường của dân chúng. Các Trại ruộng lớn như Láng Linh, Cần Lố...cũng là các nơi nuôi dưỡng tinh thần chống thực dân Pháp.

Thời Gia Long phải bôn tẩu ở miền Nam, Sa Đéc ven biên Đồng Tháp là nơi Gia Long đă có một thời ẩn trú lâu dài. V́ thế nên ở làng Long Hưng tức Nước Xoáy, có sự tích Cây da bến Ngự là nơi chúa Nguyễn thường ngồi câu cá và suy tính t́m mưu chống Tây Sơn. Năm 1787, Gia Long cho xây một đồn nơi đây, nay c̣n di tích. Chúa Nguyễn và binh lính cũng đă được một gia chủ tên Nguyễn Văn Hậu ở Long Hưng nuôi cơm. Chúa Nguyễn nhận Ông là cha đỡ đầu, v́ thế ở Long Hưng năm 1807 có xây Lăng Ông Bơ (cha đỡ đầu của vua). Bảo Đại lên ngôi vua năm 1932 nhưng măi đến năm 1942, lần đầu tiên, chánh quyền thực dân mới đồng ư cho Bảo Đại vào thăm Nam Kỳ, nhân dịp Bảo Đại được vua Shihanouk mời viếng Campuchia. Trong thời gian cư ngụ ở Sài G̣n, Bảo Đại đă ngỏù ư muốn đến viếng Lăng Ông Bơ ở Long Hưng. Chánh quyền Sa Đéc viện cớ là từ Sa Đéc đến làng Tân Dương có đường bộ nhưng từ đây vô Nước Xoáy, tức Tân Hưng phải đi tàu máy, rất bất tiện để đưa vua Bảo Đại đi thăm Lăng. Thật sự th́ Pháp không muốn cho Bảo Đại được có cơ hội gây cảm t́nh và uy tín đối với dân chúng miền Nam. Bằng cớ là trong việc vua Bảo Đại muốn đến thăm Bến Tre là sinh quán của Đức bà Từ Dũ, mẫu thân của vua Tự Đức, Thống Đốc Đông Dương là Đô đốc Decoux chấp nhận, nhưng chánh quyền Pháp ở Nam Kỳ lại ra chỉ thị cấm dân chúng dọc đường không được tụ tập hoan hô!

   Cao Lănh cũng là một địa danh thường được nhắc đến. Dân mê thích đá gà ngày trước đă kháo nhau:

Gà nào hay  bằng gà Cao Lănh,

Gái nào đẹp bằng gái Nha Mân?

Nha Mân, vùng Cái Tàu Hạ, có con rạch Nha Mân êm đẹp, hiền ḥa. Theo sử sách Miên, nơi đây vốn là nơi có các thiếu nữ đẹp khiến các vua Miên thường chọn hoàng hậu từ Nha Mân.

Cao Lănh nằm vào ven biên Đồng Tháp, một vùng ruộng vườn xanh tốt nhưng v́ ngày xưa không có đường lộ giao thông như con đường nối liền An Hữu đến Hồng Ngự hiện nay, nên là nơi đất lành chim đậu, nơi nương náu của nhiều nhà cách mạng chống Pháp. Nơi đây đă từng là nơi có những cuộc biểu t́nh của dân chúng chống thực dân. Người viết bài c̣n nhớ chỉ hôm sau ngày 9 tháng Ba năm 1945, ngày quân Nhật đảo chánh thực dân Pháp ở Sài G̣n, th́ ngay sáng hôm đó đă có truyền đơn rải ở vùng Cao Lănh để thông báo cho dân chúng t́nh h́nh chánh trị mới!

 Cao Lănh hiện nay c̣n được khắp nước biết đến v́ sau ngày 30/4/1975, chánh quyền đă xây cất Lăng Phó bảng Huy, thân phụ ông Hồ Chí Minh, nguy nga, tráng lệ. Năm 1926, ông Nguyễn Sinh Sắc, trên bước đường lưu lạc vào Nam, sau khi mất chức tri huyện B́nh Khê v́ say rượu làm chết tội phạm, đă qua đời ở Cao Lănh. Dân chúng địa phương đă chôn ông sau Miễu Trời Sanh, cạnh nhiều nấm mồ hoang của miễu. Mộ của Ông là một nấm mộ đất nhỏ, không bia, không móng nhưng được các nhà cách mạng trong vùng thường chăm sóc. Sau 1975, các nấm mộ hoang đă bị bốc đi nơi khác. Đất dân chúng đă bị trưng thu để thành lập lăng Ông Phó Bảng. Từ một nấm mộ đất nhỏ, đơn sơ, nay Lăng là một công tŕnh kiến trúc quy mô chiếm đến 3,6 mẫu tây với công viên, hồ sen, bảo tàng viện Nguyễn Sinh Sắc, bảo tàng viện Hồ Chí Minh...!

Đồng Tháp là vùng đất thấp nên từ trước đến nay chưa có các công tŕnh xây cất đường xá hẳn hoi. Tuy nhiên, nhờ được có nhiều kinh lạch được đào nên giao thông bằng đường thủy đă được sử dụng cho việc chuyên chở. Việc đào kinh đă được thực hiện từ xa xưa do người Chân Lạp như hố Cái Bác từ ngọn Cái Cái đến ngọn Vàm Cỏ Tây, hoặc những con kinh đứt khúc vùng Đông-Bắc. Đặc biệt dưới thời các chúa Nguyễn trong cuộc Nam tiến, nhiều kinh chiến lược quan trọng đă được thực hiện như Thoại Ngọc Hầu đă đào kinh Vĩnh Tế...Thời Pháp chiếm đóng, nhiều kinh lớn khác đă được thiết lập trong ư đồ thâm nhập và phát triển vùng đất hoang vu, nơi trú ẩn của các người ái quốc chống Pháp. Con kinh Lagrange, được người Việt một thời kêu là kinh Lạc Giăng (tên của viên Chánh Tham biện tỉnh Tân An đă chủ trương) là một kinh quan trọng trong trung tâm Đồng Tháp, rộng trên 20 thước, tàu bè có thể chạy thông thương lên phía Gẫy để đến rạch Cái Cái. Đặc biệt có con kinh Cát Bích, nghe tưởng là tên chữ Hán-Việt nhưng thật ra là lối phát âm b́nh dân để đọc tên Pháp là kinh số “4 bis”!  Thời Việt Nam Cộng Ḥa, việc hoàn tất con kinh Đồng Tiến, bề ngang rộng đến 100 thước, là một thành tích đáng ghi nhớ. Bác sĩ Phan Quang Đán và tác giả bài này, trong chương tŕnh Khẩn hoang Lập ấp, đă vô cùng kinh ngạc khi có được dịp trở lại thăm vùng kinh được đào sau một năm. Trên hai bờ kinh, suốt dăy đất được xáng múc đổ lên, các nông dân đă năng động biến thành các vườn dưa hấu bát ngàn!

 Nếu sát nhập vào khu Đồng Tháp vùng kế tiếp là khu phía Đông sông Vàm Cỏ Tây tới tận sông Vàm Cỏ Đông th́ mới hiểu v́ sao Đồng Tháp là một chiến khu quan trọng trong suốt cuộc chiến. Chiến khu Đồng Tháp như vậy là một vùng rộng lớn giữa sông Tiền và sông Vàm Cỏ Đông. Đây là một trũng nước lơm, thâu nhận nước sông Tiền từ mặt Ba Nam chảy xuống. Mé Đông là các g̣ chạy dài từ Mỹ Tho qua Bến Lức, Tân An. Mé Nam cũng có nhiều giồng để chận nước lại. Vùng bùn lầy bất tận này có lơm ở giữa là G̣ Bắc Chiên và Tháp Mười. Đây là một vùng dân cư thưa thớt. Đồng Tháp năm nào cũng lụt lội, thảo mộc thường là cỏ năng, lác, bàng. Khu giữa hai con sông Vàm Cỏ mỗi năm cũng lụt vào mùa mưa và là một vùng đầy loại thảo mộc khác hẳn Đồng Tháp là lau sậy. Thời Pháp, quân đội chưa có phương tiện trực thăng chuyển quân nên hành quân vào vùng rất khó khăn, chỉ có thể dùng các toán nhảy dù. Để ngăn chặn các chuyển quân hoặc tuần tiễu bằng đường thủy, kháng chiến quân đă đóng nhiều cản chặn trên các ngơ vào các kinh lạch.

 Quân đội Pháp đă không có khả năng hành quân quan trọng vào Đồng Tháp v́ bốn trở ngại chánh: bùn, muỗi, đĩa và nắng. Mỗi năm Đồng Tháp bị lụt lội gần 5 tháng. Vào mùa khô đất vẫn c̣n rất nhiều nơi bùn lầy. Lội bùn với giày nhà binh là một việc vô cùng vất vả. Cây cối ở Đồng Tháp rất thưa thớt, ít t́m được nơi có bóng mát, nắng nóng cháy da mà nguồn nước ngọt lại rất hiếm. Đối với muỗi, dân địa phương quen dùng nóp ngủ nên không thấy trở ngại. Nóp là một bao đệm bàng, loại túi ngủ rất ấm áp lại tránh khỏi bị muỗi cắn, một vật bất ly thân của nông dân và bạn chèo ghe Nam Bộ.
 Đĩa Đồng Tháp thường là loại đĩa trâu, rất lớn con, bám vào da rất khó gỡ ra.  Thời Kháng chiến, tác giả bài này có biết một nữ sinh đă có can đảm thoát ly gia đ́nh, bỏ học tham gia tranh đấu. Nhưng chị lại có một cái sợ khủng khiếp đến ngất xỉu khi bị đĩa đeo! Những khi liên lạc viên dẫn đường, phải qua các trũng nước sâu, rộng, mọi người đều phải cố sức vượt qua rất mau v́ là vùng trống trải. Nếu bị phi cơ tuần thám phát hiện th́ kể như tàn đời. Một anh bạn đă ra tay nghĩa hiệp t́nh nguyện cơng chị khi phải vượt qua các vũng nước. Cuối cùng là về sau, anh chị đă là bạn đời với nhau!

Trong giai đoạn khởi đầu Kháng Chiến Nam Bộ, các cơ quan của Ủy Ban Nhân Dân Nam Bộ đều được đặt dài trên con kinh Lagrange, được đỗi tên thành kinh Dương Văn Dương. Kháng chiến quân đă xây ở đầu kinh đổ ra sông Vàm Cỏ Tây một cản thật kiên cố, để tàu Pháp không thể vào được trong kinh. Kinh Lagrange v́ vậy được coi là một an toàn khu. Nơi đây, có một thời Lê Duẫn đă được cấp cho một cḥi nhỏ khi được cử làm Trưởng Pḥng Dân Quân Nam Bộ. Lê Duẫn được đưa từ Côn Nôn về, sau khi Trần Văn Giàu đă thành lập Ủy Ban Hành Chánh Nam Bộ nên Duẫn chắc đă phải cay đắng nhận một chức vụ khiêm tốn. Hẳn Lê Duẫn đă không quên việc bị Giàu bỉ mặt này nên từ sau năm 1945, Trần Văn Giàu đă bị cầm chân ở Bắc, không được về Nam thi thố tài năng và chỉ được cho trở lại miền Nam sau 1975 mà thôi?

  Toàn khu Đồng Tháp, đến mùa nước lụt lớn, nh́n mênh mông như mặt biển. Nhấp nhô trên mặt, thỉnh thoảng có những nơi cao, có cây cối, bụi rậm, được gọi là các giồng. Mùa nước lớn nơi các giồng là chỗ tụ tập tránh lụt của hằng trăm rắn rít, chuột. Các rắn đủ loại thường quấn nhau thành nuồi trên các cành cây, trông rất dễ sợ. Gặp mùa nước lên, nếu có ghe thuyền th́ chống chèo đi đâu cũng dễ dàng nếu biết rơ phương hướng. Năm 1944, thời Đệ Nhị Thế chiến, thành phố Sài G̣n bắt đầu bị phi cơ Đồng Minh oanh kích dữ dội. Trường Trung học Petrus Kư phải tạm thời đóng cửa, để học sinh tản cư. Tác giả bài này có biết trường hợp một nữ sinh tên Diễm Lệ, quê ở Mộc Hóa, học năm thứ Nhất ban Cổ điễn Á Đông của Giáo sư Phạm Thiều. Vào thời đó, có một nữ sinh từ Mộc Hóa xa xôi của Đồng Tháp theo học Trung học là việc hi hữu! Trường đóng cửa vào mùa nước nổi, đường xá đều ngập lụt, cha của Diễm Lệ đă phải chèo ghe từ Mộc Hóa đến Tân An để rước con về quê.

Đến mùa khô, di chuyển trong Đồng Tháp cũng không phải là chuyện dễ nếu không phải là người địa phương biết tránh các vũng bùn lầy, biết len lỏi định hướng theo các giồng quen thuộc. Nhiều nơi trong Đồng Tháp là những đầm sen to lớn giữa thiên nhiên. Có nhiều dịp được di chuyển bằng trực thăng bay trên các đầm sen bát ngàn này, nhất là vào các buổi sáng sớm hay chiều hôm, mùi hương sen do cánh quạt trực thăng khuấy động đă bay lên ngào ngạt khắp không gian! Lúc c̣n trẻ, mỗi năm người viết bài thường tháp tùng theo các người lớn trong gia đ́nh, bơi xuồng vào các đầm sen để cắt bông sen về làm trà, dùng cho cả năm. Cánh bông sen và gương non được phơi sấy khô để làm trà dùng thường ngày. Riêng nhụy sen vàng được chọn để sấy trên ơ bằng đất nung, dành để cúng trong các buổi lễ lớn. Trà nhụy sen này khi được pha nấu với nước mưa, ngoài hương vị đặc biệt lại c̣n có một màu ửng hồng trông rất đẹp mắt. 
 Một độc đáo khác thường được thấy ở Đồng Tháp là những nơi có loại “lúa trời”. Đây là những vùng đất thấp, thường ngập nước, có loại lúa mọc từ ḷng đất vươn cao lên khỏi mặt nước, giống như loại lúa nổi. Dân nghèo dùng xuồng nhỏ, thấp, len lỏi vô các bưng có lúa trời, dùng thanh tre dài lùa đập các cộng lúa để hột lúa rụng rớt vô xuồng. Đi đập mót lúa trời cũng là một nguồn sinh sống cho dân cư cùng khổ, không đất canh tác.
 Đồng Tháp Mười, như trên đă nói là một vùng đất trũng rộng lớn. Có giả thuyết đă cho rằng có thể nơi đây, khi xưa, là dấu vết cũ của sông Cữu Long. V́ một lư do thiên nhiên nào đó, sông Cửu Long đă bỏ ḷng sông cũ để chảy qua vị trí hiện nay. Hai vùng trũng thiên nhiên rộng lớn là Đồng Tháp Mười và Đồng Cà Mau là hai hồ nước để chứa nước sông Cửu vào mùa nước nổi. Đến mùa nước đổ, cá con sanh từ Biển Hồ Tonlé Sap tràn vào hai hồ nước thiên tạo này, lớn lên nhờ rong, rễ non và sanh trưởng nhanh chóng. Đây là một vựa cá trời cho dân miền Nam. Phải có dịp sống ở miền này vào mùa cá linh mới hiểu được cái diễm phúc trời dành cho miền này: Cá linh nổi lền trên mặt nước. Dân chúng chài vớt hay đóng đáy bắt cả hàng tấn cá, lớp ăn tươi, lớp làm mắm, lớp dùng làm phân để bón cây, thuốc lá...v́ ngày trước không có kỹ nghệ ướp lạnh cá hay làm đồ hộp! Đến mùa gió chướng, cá h́nh như có linh tính biết mùa hạn sắp đến nên lại lội ngược ḍng về Tonlé Sap để gây giống mùa năm sau. 

  Kinh rạch là một phương tiện giao thông rất quan trọng ở miền Nam để chuyển vận hàng hóa. Các kinh đào đă tiếp nối để ghe thuyền có thể giao lưu từ các sông Tiền Giang, Hậu Giang vận chuyển tiếp tế đến thủ đôâ Sài G̣n. Đối với giới thương hồ, tên các kinh Tháp Mười hay kinh Phong Mỹ, kinh Tổng đốc Lộc từ Rạch Ruộng (Sa Đéc) đến Rạch Bà Bèo (Cai Lậy), kinh 12, kinh Cái Bèo, kinh Bo Bo, kinh Ngang, kinh Chợ Gạo..., các chỗ giáp nước như Thủ Thừa, Ba Cụm, Chợ Đệm...là những tên quen thuộc được nhắc đến hằng ngày trong các câu chuyện làm ăn. Sau Hiệp định Genève năm 1954, các địa danh  như Mỹ An, Mỹ Trà, kinh Phong Mỹ...thường được báo chí nhắc đến hằng ngày v́ là nơi tập trung để bộ đội Việt Minh vùng Đồng Tháp được lên tàu tập kết ra Bắc.

 Đường bộ giao thông trong Đồng Tháp không có là bao. Thông thường, phần lớn toàn là những đường ṃn chỉ người địa phương mới biết xử dụng. Việc vận tải hàng hóa chỉ nhờ ở các thủy tŕnh, kinh rạch. Trong suốt cuộc chiến, lực lượng quan trọng để bảo vệ an ninh đường thủy là Lực lượng Giang đoàn của Hải Quân. Một giang đỉnh án ngữ trên sông, kinh, rạch, là một pháo đài với hỏa lực tương đương với các thiết giáp trên đường bộ. Bao nhiêu chiến sĩ các Giang Đoàn đă phải hy sinh trong nhiều trận chiến ác liệt nhưng ít người được biết để bảo vệ đường tiếp tế cho dân chúng thủ đô Sài G̣n. Điển h́nh như trận Rạch Ba Rài ngày 29/9/1965, khi hai Giang đoàn 21 và 27 Xung Phong đă được điều động để tiếp viện một đơn vị bộ binh của Sư đoàn 7 và Thủy Quân Lục Chiến đang bị một đơn vị Bắc Việt cầm chân mấy ngày ở Ba Rài. Sau này, khi đọc quân sử Bắc Việt mới biết đơn vị này là Tiểu đoàn chủ lực 261, được trang bị vũ khí nặng với nhiều B40. Nơi đây là con rạch Ba Rài, từ  Cái Bè trổ ra sông Cửa Tiểu. Hai sĩ quan Hải Quân đă tử thương trong trận này và địch quân đă bỏ lại trên chiến trường hơn 57 vũ khí đủ hạng. Xác địch mang quân phục vải kaki Nam Định đă trôi đầy rạch Ba Rài. Hai năm sau, ngày 15/9/1967, một trận đụng độ lớn cũng xảy ra tại khúc rạch này nhưng lần này, quân Bắc Việt đă đụng độ với giang đoàn Hải Quân Mỹ.

Một căn cứ Hải Quân quan trọng khác trong Đồng Tháp đă án ngữ để các đoàn quân Bắc Việt không thể từ an toàn khu bên đất Miên xâm nhập để cắt quốc lộ 4 là Căn cứ Chiến Lược Tuyên Nhơn ở Mộc Hóa. Cộng Sản đă từng huy động các đơn vị chủ lực để san bằng căn cứ nằm bên bờ Nam của con kinh Đồng Tiến nhưng không đạt được kết quả. Trong hai đêm 6 và 7/12/1974 cũng như lần chót vào 26/3/1975, các bộ đội cấp Trung đoàn Bắc Việt, từ bên kia đất Miên đă ồ ạt tấn công vào căn cứ. Chúng đă tràn ngập khu chợ Tuyên Nhơn, san bằng các đồn bót trong vùng. Các căn nhà trong trung tâm đều bị pháo phá sập nhưng quân nhân và gia đ́nh trú ẩn dưới các hầm, dưới sự điều động của Hải Quân Thiếu tá Lê Anh Tuấn, đă chống trả và Cộng quân đă không thể chiếm căn cứ. Cộng quân, ngoài các đợt tấn công, thường ngày c̣n liên tục pháo kích vào căn cứ chiến lược này khiến nhiều nhà quân sự đă nói:

Bộ Binh có An Lộc, B́nh Long

Hải Quân có Tuyên Nhơn, Mộc Hóa.

Các đơn vị của căn cứ này chỉ rời khỏi doanh trại ngày 30/4/1975 sau khi Tổng thống Dương Văn Minh ra lịnh buông súng. Thiếu tá Lê Anh Tuấn đă tự sát trên đường rút ra Bến Lức. Năm 1995, một chiến hữu Hải Quân đă trở về vùng kinh ngang Thủ Thừa để đi t́m lại được mộ của Thiếu tá Tuấn. Hài cốt của liệt sĩ Lê Anh Tuấn, Chỉ huy trưởng Giang Đoàn 43 Ngăn Chặn, nay được kư tự ở một ngôi chùa ở Palo Alto, California.  
     Thời Pháp và thời Việt Nam Cộng Ḥa, trên các kinh, rạch Đồng Tháp thường có đặt các trạm Thủy lợi, c̣n được gọi là nơi thiết trí “cây đo nước”. Mực nước được ghi mỗi giờ để các chuyên viên điều nghiên, trù liệu việc đào kinh tháo nước phèn. Ḍng nước phải được tính toán trước để trù liệu cho chảy từ chỗ cao đến nơi thấp để tháo nước. Sau ngày 30/4/1975 các “Đĩnh cao Trí tuệ” nhưng dốt nát của chánh quyền Xă Hội Chủ Nghĩa đă bắt dân chúng, trí thức, sinh viên đi làm công tác thủy lợi. Họ bắt đào thế nào mà thay ǵ tháo phèn lại làm việc trái ngược ở vài nơi, khiến nước mặn tràn vào vườn tược, làm hư hại cây cối mùa màng đang tươi tốt của dân!

Đồng Tháp Mười, giữa Sông Tiền và sông Vàm Cỏ Đông rộng trên 930.000 mẫu, nếu cộng thêm Đồng Cà Mau sẽ là một cánh đồng bất tận ở miền Nam, có tiềm năng kinh tế vĩ đại khi có được chương tŕnh phát triển quy mô. Ở lưu vực sông Hồng ngoài Bắc, mỗi gia đ́nh nông dân chỉ sống nhờ vào khoảng năm sào ruộng. Các “địa chủ” đă phải bỏ ḿnh trong chiến dịch Cải cách Ruộng Đất của Cộng Sản thông thường nhiều lắm chỉ sở hữu  được năm hoặc sáu mẫu ta! Một mẫu tây lớn bằng 3 mẫu ta. Chỉ tính riêng Đồng Tháp Mười, với gần một triệu mẫu tây đất, nếu được điều nghiên phát triển, th́ nơi đây sẽ nuôi sống được biết là bao dân chúng? Sau ba mươi năm chinh chiến, một chánh quyền thời b́nh, nếu có thực tâm v́ dân v́ nước, th́ đă xây dựng xứ sở để  đem lại hạnh phúc thiết thực cho mỗi gia đ́nh. Nhưng trái lại, v́ kiêu căng, điên rồ, chánh quyền này lại thí mạng thêm một thế hệ thanh niên miền Nam để “tiền phong tranh đấu cho cách mạng Đông Nam Á”. Sau ngày Quốc hận 30 tháng Tư 1975, tương lai đất nước thay v́ được cơ hội vương lên trong hoàn vũ, lại bị để sa lầy trong một thời gian dài ở Campuchia, uổng phí mấy mươi năm quư báu để có dịp phát triển cơ sở nông nghiệp thiết thực và vững chắc ! Nhưng vùng “Phật địa”bao la trời dành cho miền Nam vẫn c̣n đó, trông chờ muôn vạn bàn tay xây dựng của các thế hệ thanh niên mới, trong một chánh quyền mới.

 

Trần Nguơn Phiêu

Đầu hè 2006