ChuyỆn tên giáp

Huỳnh Tịnh Của

Huỳnh Tịnh Của là người tỉnh Bà Rịa, nay là tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Ông còn có tên là Huỳnh Tịnh Trai Paulus Của.

Học trường đạo, sau đó Ông ra làm công chức. Năm 1861, Huỳnh Tịnh Của được bổ nhiệm Đốc phủ sứ. Về sau Ông thay Trương Vĩnh Ký làm Chủ bút Gia Định báo.

Huỳnh Tịnh Của là người sưu tầm, phiên âm sang Quốc ngữ nhiều tác phẩm chữ Nôm, soạn từ điển, viết nhiều sách biên khảo, phóng tác. Các tác phẩm đáng chú ý là:

- Chuyện giải buồn (2 tập), 112 truyện, in 1880-1885

- Đại Nam quốc âm tự vị (2 tập), in 1895-1896,

- Tục ngữ, cổ ngữ, cách ngôn in 1896-1897

Có tên dân nghèo, gần mãn tháng chạp, trong mình không có manh áo cho lành, nghĩ qua tết nhứt lấy chi mà ăn mặc, lén vợ vác một cây hèo ra núp xó mả, chờ có ai đi lẻ bọn chận mà ăn cướp. Hồi lâu thấy một người lom khom đi tới, anh ta vác hèo chạy ra, thì là ông già vác bao gạo đứng xó ró bên đàng, nói nội mình không có giống gì, chỉ có năm ba cân gạo mới xin bên thằng rể đem về ăn cho đỡ đói.

Tên Giáp không nghe, giựt bao gạo, lại muốn lột cái áo rách của ông già, ông già năn nỉ lắm mới thôi. Giáp vác gạo về, vợ hỏi gạo ở đâu? Giáp nói dối rằng gạo người ta tụi tiền cờ bạc, chớ gạo ở đâu!

Giáp nghĩ chước ấy hay, ngày sau lại ăn quen đi nữa, hồi lâu thấy một người vác đoản côn cũng tới tại gò mả, ngồi chồm hổm ngó mong, coi ý cũng là một người đồng đạo.

Giáp thụt lui trở ra, tên kia thất kinh hỏi ai vậy?

Giáp nói là người đi đàng.

Hỏi sao không đi?

Giáp nói tôi đợi anh.

Tên kia cười. Hai đàng hiểu ý nhau, nói chuyện nghèo khổ. Canh khuya không đặng vật gì, tên Giáp buồn ý muốn về.

Tên kia nói: anh đi làm nghề, mà coi ý còn quê, xóm trước kia có nhà gả con lấy chồng, dọn dẹp cả đêm, lẽ nào cũng mỏi mệt, thôi anh theo tôi, có được sẽ chia đôi.

Giáp mừng đi theo tới cửa ngõ, cách vách nghe nấu bánh, biết trong nhà chưa ngủ, rình bên vách. Một chặp có người mở cửa đi gánh nước, hai người lẻn vào, thấy đèn leo lét để đàng phía chái, nhà trong thì tối đen.

Một người đờn bà nói: con hai chịu khó đi coi nhà trong, đồ đạc con để trong rương, không biết đã khóa chưa.

Nghe tiếng con gái nho nhỏ, nói giọng chả chớt, làm biếng, hai người mừng thầm, ẩn bóng chạy vào nhà trong, mò nhằm cái rương, dở nắp thăm coi nghe sâu hóm.

Tên kia nói thầm, biểu Giáp chun vào lấy được một gói đưa ra. Tên kia hỏi còn hết? Giáp nói hết.

Tên kia gạt Giáp, biểu mò nữa, sẽ lén đậy nắp rương khóa lại rồi bước rảo đi mất.

Giáp ở trong rương lúng túng một hồi, thấy đèn sáng rọi vào, nghe một người đờn bà nói: ai đã khóa rồi.

Hai mẹ con đem nhau lên giường, tắt đèn mà ngủ.

Giáp lục đục không biết làm chước gì mà ra cho khỏi, mới giả làm chuột cạp sột sột trong rương, đứa con gái nghe, kêu mẹ nói trong rương có chuột.

Người mẹ nói: tao mệt quá, mầy phải đi coi kẻo nó cắn hết áo quần mầy.

Đứa con gái chờ dậy lấy khóa mở rương, Giáp ở trong rương chờn vờn nhảy ra, đứa con gái hoảng kinh ngã ngửa.

Giáp rầm chạy đại, dầu không đặng chi mà cũng mừng khỏi hoạ.

Nhà gái bị ăn trộm đồn ra, có kẻ nghi cho Giáp. Giáp sợ trốn đi xứ xa, ở với nhà giàu làm thuê mướn; việc nguôi ngoai rồi mới dám trở về làm ăn, bỏ nghiệp du côn.

Rút từ Chuyện Giải Buồn (Cuốn sau)

Bản in Quản hạt, Sài Gòn, 1895