Tưởng Niệm

Nhà Giáo, Nhà Văn Trúc Giang (5/12/16 - 30/9/90)

Nghĩ về ''Cánh Đồng'' ở Nam bộ đã bị lãng quên

Nguyễn Văn Quan (Mỹ Tho)

Trước đây, ở trường Đại học Văn khoa Saigon, khi giảng về những tác phẩm văn học ở Nam bộ, Giáo Sư Thanh Lãng có nhắc nhở với các sinh viên: ''Nếu các anh chị muốn tìm hiểu về phong tục ở miền Nam, thì không gì bằng đọc quyển Cánh Đồng của nhà văn Trúc Giang''

Một lần về thăm huyện Cai lậy, tôi được tham dự một buổi sinh hoạt về đêm của các học sinh trường Đốc Binh Kiều, sau một ngày lao động thủy lợi giúp Hợp tác xã Nhị Mỹ, do một giáo viên chủ nhiệm lớp hướng dẫn. Có lẽ trò chơi hào hứng nhứt trong đêm sinh hoạt là cuộc hò đối đáp giữa nam nữ, dựa trên câu hò mẫu: ''Hò... ơi... con kiến vàng bò trên đám cỏ... ơ... tao thấy chị mầy nhỏ thó... ớ... tao thương... ơ...''

Mỗi bên đều nặn óc để sáng tác ra những từ mới để thay từ đám cỏ (đám sắn, đám lúa...), từ nhỏ thó (trăng trắng, đen đúa...) từ thương (chê, mê...). Những sáng tác độc đáo của các thi sĩ nghiệp dư, đã đem lại cho buổi sinh hoạt những chuỗi cười dòn dã, không ngớt, khiến cho mọi người dường như quên hết nỗi nhọc nhằn, sau một ngày lao động vất vả trên kinh mương.

Sau buổi sinh hoạt, tôi hỏi người bạn, thầy chủ nhiệm của lớp:

- Anh tìm đâu ra điệu hò hay ho như vậy ?

- Thì ở trong quyển Cánh Đồng của Thầy Trúc Giang đó. Hồi lớp 6, tôi đã đọc nó nhiều lần, đâm ra mê cảnh đồng ruộng một cách lạ lùng. Tiếc là mình cho mấy người bạn mượn đọc rồi mất luôn.

Những sự việc này đã khiến tôi luôn khao khát đọc quyển sách này trong một thời gian khá lâu. Mãi đến năm 1990, trong lần viếng lễ tang Thầy Trúc Giang, may mắn được gặp nhà báo Trọng Thư, một nhà sưu tầm các sách cổ nổi tiếng ở Tiền Giang, tôi mới có cơ hội đọc quyển Cánh Đồng và hiểu thêm cuộc đời sôi nổi của Thầy.

Trúc Giang tên thật là Trần Đắc Giỏi sinh ngày 5/l2/l916 tại Thuộc Nhiêu (Dưỡng Điềm) huyện Châu Thành, tỉnh Tiền Giang, trong một gia đình trung lưu. Thầy đã từng học ở các trường Huỳnh Khương Ninh (cái nôi của những nhà trí thức cách mạng), trường Taberd. Sau đó, Ông ra Hà nội học tiếp, nhưng gia đình gặp hoàn cảnh khó khăn phải bỏ dở...

Để tìm kế mưu sinh, Thầy về Saigon mở ''Cours Trúc giang'' ở 184 đường D'Ayot (Nguyễn Văn Sâm) dạy tiếng Pháp cho các học sinh trung học. Đến năm 1956, Thầy về Mỹ Tho, mở trường tư thục Trúc Giang ở đường Alexandre de Rhodes, tiếp tục nghề ''gỏ đầu trẻ''. Thầy nổi tiếng là nhà giáo dạy giỏi, với nét chữ tuyệt vời, với tác phong chững chạc của nhà mô phạm và cách ăn nói duyên dáng, lôi cuốn của một nghệ sĩ.

Ngoài việc dạy học, Thầy còn sáng tác thơ văn, dịch thơ Việt sang tiếng Pháp (Tiểu thuyết: Cánh Đồng, Hai Làn Sóng; Thơ: Tiếng Trúc Bên Sông, Giòng Sông Xanh; Dịch thuật: Lục Vân Tiên, Tỳ Bà Hành, Tráng Sĩ Hành). Cánh Đồng ra đời vào năm 1938, có thể xếp vào xu hướng hiện thực của giai đoạn văn học 30-45. Như lời tựa của tác giả, ''Cánh Đồng chỉ là những bức tranh nho nhỏ vẽ những cảnh đời buồn vui của đồng quê Nam phần Việt Nam''. Cốt truyện xoay quanh gia đình vợ chồng Hương tuần, một nông dân tiêu biểu ở vùng Nam bộ, với bản tính chân chất, thật thà, vợ cần cù chăm chỉ làm việc, nhưng họ vẫn phải lâm vào cảnh túng thiếu đói nghèo. Để kiếm thêm nguồn thu nhập, anh phải lên ngọn làm mắm và đã bỏ thây trên dòng nước bạc... Rồi hạn hán, lũ lụt, dịch bệnh khiến cho chị Hương tuần phải lần lượt bán heo, bán trâu, và đem cả thằng Nữ (con út của chị) đi ở đợ để trang trải nợ nần, thuế khóa. Vì tật bệnh và kiệt sức, chị đã qua đời. Thằng Vá, con rể chị, phải đăng kí làm phu cho sở cao su ở Tấn linh, bỏ con Huyền ở lại, trong lúc bụng mang dạ chửa, bơ vơ, trơ trọi một mình.

Cánh Đồng đã tả lại cuộc sống khốn khổ của người nông dân bị vây phủ bởi các thế lực của thiên nhiên, của thần quyền và của xã hội. Dường như thiên nhiên khắt nghiệt chưa bao giờ buông tha hành hạ đọa đày người dân hiền lành nơi thôn dã, khi thì:

''Nắng sao mà nắng gay nắng gắt, tàng lang sa như bông vải, nắng tháng ba là nắng giết người'' và ''lửa cháy theo kèo, tiếng vi vu như rắn hút gió, khói bốc um như lò than giữa rừng'', khi thì:

''Bão gầm suốt đêm, cơn giông mãnh liệt gầm thét đến canh ba mới nghỉ. Nước mênh mông mỗi lúc mỗi lên... nước trên nguồn trên ngọn đổ về,... trời mờ mờ đục, những khoảng mênh mông trắng xóa chạy dài lẫn lộn với chân trời. Cả đồng lúa xanh tươi đã thuộc quyền Thủy phủ''... Lại còn cảnh:

''Người chết như đàn ruồi. Hòm đóng không kịp, họ phải dùng vạt giường, bẹ chiếu vùi sơ cho có lệ'', và ban đêm:

''Những đóm nhang lờ mờ, những ngọn đèn leo lét, những lều tranh tối và thưa người. Lâu lâu có tiếng khóc kể bật lên nghẹn ngào, buồn như tiếng nước vỡ đê''...

Do trình độ nhận thức còn thấp kém lạc hậu họ lại chìm đắm trong kiếp nô lệ cho các phong tục mê tín di đoan từ việc kiêng cữ trong mọi sinh hoạt như cách ăn mặc, đi đứng nói năng, cách đoán điềm giải mộng đến việc chữa bệnh, bằng bùa phép cúng kiếng, khi dịch bệnh, khi hạn hán thì thả thuyền giấy, làm lễ cầu đảo... Những thứ đó. làm cho cuộc sống của họ càng thêm tăm tối, khốn cùng.

Đến lúc ''nhà không còn hột gạo'' thì người ta thấy xuất hiện bộ mặt khắc nghiệt, tàn nhẫn của nhà cầm quyền, của chủ ruộng. ''Thằng Vá bị đóng trăng liên miên. Ba bốn bữa nó nhổ cỏ ở Nhà việc một lần. Và mỗi lần nghe mõ thúc thuế là nó trốn chui, trốn nhủi''.

''Trăm bạc của lái xỉa ra, các chủ nợ chia tay nhau hết, chị Hương tuần năn nỉ muốn gãy lưỡi, họ mới để lại cho Chị mười đồng đóng thuế''

Nhưng Cánh Đồng không phải chỉ toàn là những hình ảnh ảm đạm mà vẫn có những nỗi hân hoan, niềm yêu đời qua những sinh hoạt ở nông thôn như trong những ngày tết nhứt, trong những tiệc cưới xin, trong những ngày lễ hội, trong những đêm hát đình:

Nghe trống chầu, cái đầu láng mướt,

Nghe trống chiến, cái cẳng láo liên

Và cả những cuộc hò đối đáp trong lúc cày cấy trên ruộng nương, trong những đêm đập lúa khi trúng mùa:

Đồng lúa vàng bông vàng bông đỏ

Bên đám cỏ cô gái xinh xinh

Hôm nay gió mát trăng tình

Gặp đây xin hỏi ''cô mình có đôi ?''

Bao trùm lên toàn bộ tác phẩm vẫn là tình cảm mộc mạc nhưng đậm đà của người nông dân, trong quan hệ giữa cha mẹ với con cái, giữa vợ chồng, giữa trai gái và cả sự gắn bó với mảnh vườn luống đất, với đàn gia súc thân quen...

- Cánh Đồng còn là một công trình sưu tập những câu hát dân gian (hơn 140 câu). Tác giả khéo léo lồng tiếng hát câu hò vào những sinh hoạt trong đời sống nông thôn: từ những trò chơi giải trí của trẻ thơ đến những cuộc hát hò đối đáp, những lời ru con, lời than thân của những người trong cuộc. Điều đó đã phản ánh đời sống tinh thần thật phong phú, vẻ cao đẹp của người dân quê. Họ dã biết sử dụng thơ ca, âm nhạc làm phương tiện để quên lãng bao nỗi nhọc nhằn đằng đẵng quanh năm suốt tháng, để bộc lộ nỗi niềm sâu kín của mình một cách đằm thắm, nồng nàn:

''Thò tay mà ngắt ngọn ngò,

Thương anh đứt ruột giả đò làm lơ''

''Ghe lên ghe xuống lao xao,

Ghe củi ghe gàu chẳng thấy ghe anh''

Một tác phẩm hấp dẫn người đọc không nhất thiết phải luôn có những tình tiết gay cấn, éo le, mà chỉ cần một tấm lòng chân thật, thương yêu vô hạn của tác giả đối với cuộc sống thì dù nội dung chỉ là những mảnh đời bình thường, phẳng lặng cũng có thể làm rung động lòng người, lôi cuốn được người đọc một cách dễ dàng.

Như lời tựa của tác giả: ''Vì trót đời gần gụi những người ăn chắc mặc dầy'' cho nên khi vẽ lại Cánh Đồng, dường như tác giả đã chan hòa: ''muốn sống với đời sống của họ, mơ ứơc âu lo như âu lo mơ ước của họ, giống như một cây cỏ lẫn vào trong muôn ngàn cây cỏ trên đồng quê mộc mạc''.

Nếu không hòa mình vào cuộc sống ấy, làm sao tác giả có thể miêu tả tài tình cảnh lúng túng, vụng về của cặp vợ chồng trẻ trong đêm tân hôn:

''Trót ngày, hai đứa xây quanh, hết đứng lại ngồi. Nhà vắng, chúng chỉ trao nhau những tiếng vu vơ, tuy đứa nào cũng sẵn trong lòng biết bao chuyện để nói với nhau. Bóng tối làm chúng lần bạo dạn. Vá đốt đèn và loay hoay sửa soạn mùng chiếu. Mệt mỏi nó muốn đi ngủ sớm, nhưng sợ con Huyền thức một mình buồn. Mà bảo con nọ đi ngủ cũng lại e thẹn. Hai đứa ngó nhau chốc chốc mỉm cười. Con Huyền ngáp. Vá mới dám mở miệng :

- Thôi ngủ đi em !

. . . và làm sao tác giả có thề diễn đạt cho hết cái tâm trạng bi thiết của người thiếu phụ đang bụng mang dạ chửa, sống trơ trọi một mình, trong khi chồng phải bỏ nhà, lặn lội nơi rừng sâu nước độc:

''Con Huyền thấy thoáng trước mặt cái cảnh rùng rợn đã bao lần ám ảnh nó: da vàng, bụng lớn, hai tay trói ké sau lưng, thằng Vá đương quằn quại dưới trận mưa roi... Vá thoát thân trốn đi... Và một đêm mờ trong rừng sâu, nó bị cọp nhai, chỉ còn nửa thân mình... Huyền lảo đảo như người say rượu. Nó bưng mặt khóc ngất... Gió một ngày một lớn. Trời bỗng dưng sẩm tối. Mưa tuôn và sấm vang rền... Đã hai lần, bên hè, con chó mực giật mình tru lên mấy tiếng''...

Tóm lại, bên cạnh tính hiện thực của một tác phẩn văn học, Cánh Đồng còn cho ta thấy tất cả vẻ đẹp của chủ nghĩa nhân văn ở tấm lòng nhân ái vô biên của nhà văn trước số phận khốn khổ, long đong của con người.

Tưởng niệm một nhà giáo mẫu mực, một nhà văn nhân hậu, tài hoa, noi gương người xưa, xin được ''đốt lò hương ấy'' và

''Cảo thơm lần giở trước đèn''...