Lên Đàng

Hồ Đắc A-Trang

Nguyễn Văn Trường

(Thân tặng các bạn vừa đến nơi đất khách)

Lên đàng thì hành trang ắt phải gọn, nhẹ, để nhẹ lòng, nhẹ bước, để thanh thản đón nhận gió bốn phương.

Rời quê hương để lập nghiệp nơi viễn xứ, lắm người dứt khoát vứt bỏ lại phía sau cả cái quá khứ thân thương, thẳng nhìn tương lai, trực nhận thực tại. Ngỡ rằng như thế là không dính mắc, là có thể tiêu dao cùng vạn vật. Bốn biển vốn là nhà, đâu chẳng là huynh đệ? Với những phương tiện giao thông và truyền thông hiện nay, thế giới đã thu hẹp nhiều. Biển Đông xưa kia là vô tận, thì hôm nay chỉ là một cái hồ bình thường giới hạn trong vài giờ bay. Con người, mỗi lúc mỗi gần nhau, cuộc sống vì đó mà có khả năng dễ chịu hơn. Tưởng chừng như thế, lòng mình rộng mở thênh thang, vui cùng tuế nguyệt.

Vậy mà lắm khi vẫn nghe lòng nặng chĩu, nặng hơn chì.

Ta có để lại nhà cửa, ruộng vườn, của cải. Tất cả thứ ấy là ngoại thân, tạo lại chúng là việc trong tầm tay, tuy có vất vả. Nhưng còn những gương mặt thân thương, bà con, bạn bè, thôn xóm, còn trăm ngàn ký ức, làm sao quên bỏ được. Vạn vật vốn hữu tình; cái an bình phẳng lặng của thôn quê, cảnh tịch mịch của núi rừng, tiếng ồn ào, rộn rã của đô thị, mỗi chốn nơi mà ta đã sống qua lúc nào cũng có một tiếng nói đặc thù, gợi nhớ. Rồi còn những nuối tiếc, những xót xa thân phận ..., nỗi buồn vọng cố hương.

Cảnh lập nghiệp xứ người không khác cây cối, lớn ở đất Ngô, đem trồng lại trên đất Sở.

Phong thổ, cộng đồng, ngôn ngữ, giá trị, cách sống, mọi thứ đều xa lạ. Ăn làm sao đây, nói làm sao đây? Cái mới, tức cái chưa biết, lúc nào cũng mang cái tính phiêu lưu, đáng ngại.

Thế nên, tâm tư đã nặng, lòng lại hoang mang, chơi vơi, lo âu ngàn mối.

Bức tường văn hóa như sừng sững trước mặt, như chận nghẽn lối đi.

Ta lại chẳng có đường về.

Nhất thiết phải bước tới, phải sinh tồn, giàu mạnh.

Giàu mạnh không chỉ trong cái nghĩa tiền của, vật chất. Giàu mạnh cũng không dừng ở quyền lực, vị thế. Trong cái giàu vật chất và quyền uy, lắm khi ẩn tàng lắm cái nghèo, nghèo trong muôn vẻ: nghèo tình thương, nghèo trí tuệ, nghèo trong những quyền căn bản của con người, thật khó kể hết. Cho nên, với chúng ta, giàu mạnh phải còn có nghĩa là không ngừng làm cho cuộc sống phong phú trong mọi mặt, và không chỉ cho bản thân, mà cho cả con cháu chúng ta nữa. "Con hơn cha là nhà có phước." Con cháu phải hơn hẳn cha ông và điều này mới là chính yếu.

Hoa Kỳ, tuy có tiếng là giàu mạnh nhất thế giới, nhưng một phần năm dân số Hoa Kỳ sống trong nghèo nàn, một trong bốn trẻ con bị đe dọa tệ nạn xã hội.

Trên thế giới, chưa tới 20 nước giàu, còn lại là nghèo, có nơi còn chết đói, hoặc "đói đến chết"; giặc giã, giết chóc hết nơi này đến nơi khác.

Nghèo sinh ra trăm nạn: thiếu dinh dưỡng, còi, bệnh tật, thất học, băng đảng, ma túy, đĩ điếm.

Biết vậy, ta phải khẳng định: Chúng ta và con cháu ta sẽ không thuộc cái lớp 20% những người nghèo khổ của xã hội Hoa kỳ, hay cái đại đa số nghèo khổ trên thế giới.

Và ta đầu tư công sức, trí tuệ trong chiều hướng đó.

Phải sinh tồn, nhưng sinh tồn không có nghĩa là an phận trong "chiếc đèn leo lét suốt thâm canh", hoặc tìm mọi cách để "huy hoàng trong khoảnh khắc", sống bên lề xã hội, hoặc chạy theo mất gốc.

Sinh tồn là một gia đình phong phú, không ngừng phát triển, vươn lên.

Thế nên, vấn đề tiên quyết là mở rộng cánh cửa văn hóa, ta phải hội nhập cho kỳ được vào môi trường mới, và trong thời gian ngắn nhất.

Tuy nhiên, cửa văn hóa là một "vô môn quan": cửa mà không là cửa. Nó hiện hữu, nhưng vô sắc, vô hình. Mở nó không giống mở một cánh cửa bình thường, trong một giây, phút, trong một thời gian định trước. Nó như không khí, ở mọi nơi, và không lúc nào ta nắm bắt hay mở được nó một cách trọn vẹn.

Có người bảo: "Sở dĩ có bức tường văn hóa là vì "ngã tướng" của ta quá lớn. Ta đã quá hãnh diện về những sở đắc của ta, về bốn ngàn năm văn hiến mang trong bản thân, nên khước từ những giá trị mới. Nói đến Mỹ, ta nghĩ băng đảng, xì ke ma túy, trẻ con 12 tuổi có thai, con người chỉ biết có vật chất, tiêu thụ, trụy lạc, thiếu tình người, con tố cha mẹ, cha mẹ giết con,vân vân. Còn ta, thì nào là Mạnh mẫu, nhị thập tứ hiếu, gia đình hài hòa, có tôn ti trật tự, và còn trăm ngàn cái hay đẹp khác. Hãy bỏ cái "ta" vĩ đại ấy đi, thì làm gì còn bức tường ngăn cách."

Nghe rất có lý. Thật đơn giản. Nhưng có lẽ vì quá đơn giản mà thiếu tính khả thi.

Buông bỏ những tưởng tượng vĩ đại về cái "tôi" hay "ta", đừng thổi phồng hay mơ mộng nữa, để đến với cái thật của cuộc sống mỗi ngày là điều nên làm và có thể trong tầm tay mọi người.

Nhưng từ bỏ mọi thói quen, kiến thức, giá trị, cá tính,... mà mẹ cha, thầy cô, bè bạn, xóm làng đã tôi luyện cho ta ngay từ thuở còn trong bụng mẹ, thì làm sao được?

Vấn đề không là làm mất mình hay phủ nhận chính bản thân, hay chối bỏ nền văn hóa mẹ đẻ của mình. Con người không là con vụ, quay cuồng do một lực bên ngoài, khi hết động năng, phải lăn ra bất động. Con người càng không phải là con rối, cử động, nói năng, mượn hồn nơi kẻ khác. Ai ai cũng mang tự bên trong cái di sản ngàn đời của cha ông, không sao xóa bỏ được.

Mặt khác, là con người, ắt phải có ta, có người. Tôi và tha nhân là hai khái niệm tương sinh--cái này xác định cho cái kia--và cũng tương khắc--cái này khác biệt đối nghịch với cái kia. Phủ định "tôi" cũng là đồng thời phủ định tha nhân, hay nói rộng hơn, phủ định môi trường.

Thế nên, lúc nào cũng có ít nhất là đôi bên, có quan hệ, có biến dịch. Lời giải không là xóa bỏ hay phủ định bên này hay bên kia, mà phải nằm trong đối thoại, có qua có lại, có đổi có trao. Phải biết lắng nghe--nghe người, nghe mình--nhận thức và chấp nhận dị biệt. Lắng nghe không chỉ trong lời nói, cử chỉ thái độ mà cả những ý tứ, tình cảm ẩn tàng trong các tín hiệu đó: đó là ý tại ngoài lời. Lắng nghe để hiểu, để cảm thông, với người và với chính mình. Sự dị biệt sẽ giúp mình thấy rõ mình hơn trong cái nhìn đối chiếu, cả những nét giống và khác. Và như thế mình có thể thấy rõ cả cái "tôi" và môi trường. Cái "tôi" tuy giới hạn, nhưng giới hạn ấy cũng là giới hạn môi trường chung quanh. Ý thức về "tôi" không thể tách rời khỏi ý thức về môi trường.

Chúng tôi cũng gọi đó là thức ngộ: thức ngộ về mình, về môi sinh, về vũ trụ.

Thức là tỉnh thức, như người vừa bừng tỉnh sau cơn mê.

Hay đẹp, tốt xấu, sang hèn, mạnh yếu, đúng sai, thật giả, vui buồn, sướng khổ là những yếu tố chi phối con người. Đã hay, muốn hay hơn; đã giỏi, muốn giỏi hơn; có quyền lực, muốn có quyền lực hơn; đại phàm, con người thường thường là như thế cả. Thế nên, ngoài một số ít oi những bậc tu hành đắc đạo, còn lại ai ai cũng bị ít nhiều qui định hay đắm chìm trong những tham muốn của mình.

Sực tỉnh, thấy mình bị qui định, thấy từ trước đến giờ, mình không ngừng khoác lên các sự vật những giá trị qui ước của người đời, để chìm đắm trong những buồn vui đau khỗ. Sực tỉnh, thấy tâm trí mình lúc nào cũng mê trong những xúc cảm hay những định kiến, để nghe và biết chỉ một chiều những tương quan hay sự vật mà bản chất là vô số chiều.

Tỉnh thức là như thế đấy.

Và điều kiện của tỉnh thức là sự tĩnh lặng của tâm trí: Tâm ta lúc nào cũng bận rộn bởi buồn vui, thương ghét, trí ta lúc nào cũng phê phán, gán vào các sự việc những giá trị qui ước, nên tâm và trí ta lúc nào cũng ồn ào, rộn rã tạo nên những tiếng nhiểu hay một bức màn chắn, hay một máy lọc, không cho phép ta nghe thật, thấy thật. Cho nên, tĩnh lặng là sao cho tâm trí ta không bị khuấy nhiểu hay che lấp bởi những xúc cảm hoặc sở đắc của chính mình.

Tĩnh lặng là điều kiện cần cho một sự lắng nghe trong sáng và chân thật về mình và môi sinh. Có như thế mới có cơ, không bị trói buộc trong các qui ước, trực ngộ được với cuộc đời.

Ngộ là gặp gở, bắt gặp ánh sáng mới, vì bỏ được bức màn chắn, rời được "bến mê".

Những mâu thuẩn giữa cội nguồn và nền văn hóa mới, giữa dĩ vãng và hiện tại, giữa cái dạy của thánh hiền và những nhu cầu của cuộc sống trước mặt, nhờ đó mà có thể được hóa giải. Người xưa gọi như thế là thỏng tay vào chợ: thong dong vào chợ đời, mà không ngại bẫn nhơ.

Thức ngộ là cơ duyên cho một sự đối thoại trong sáng, chân thật tối đa.

Nhờ đó ta lấy bên kia làm gương soi, và thấy được quá trình chuyển biến của đôi bên. Cảm nhận và thấy hiểu rằng đôi bên đều chuyển biến, thì hẳn không cột bất cứ ai vào một hình ảnh, hay nhãn hiệu bất biến. Đứa con khó dạy nhất, làm mình khó chịu nhất hay xấu hổ nhất, vẫn có những nét đáng yêu và đẹp của nó. Người xấu nhất cũng có cái đáng mến của họ. "Bạn thù phân minh", những khẩu hiệu hay nhãn hiệu như thế, chỉ có thể làm "gia cố" các bức tường thành kiến, ngăn cách con người.

Trong đối thoại, dị biệt không còn là một mâu thuẫn trực khắc, có tính loại trừ, mà là một yếu tố tối cần thiết cho một sự đổi trao, qua lại, tác động hỗ tương, có thụ lãnh, có đóng góp , và cứ tiếp tục như thế mãi.

Biết người, hiểu mình, cánh cửa văn hóa sẽ dần dần mở rộng. Bạn không tìm mở, nó tự mở. Bạn không đập phá bức tường văn hóa, nó tự sập đổ trước những bước đi của bạn.

Nhưng trước hết, hãy gở bỏ các bức chắn giữa bạn và gia đình bạn: để chồng vợ nghe được nhau, cha mẹ thấu hiểu được con cái, để có đối thoại thật sự, để dị biệt là những thử thách làm cho con người mỗi lúc mỗi lớn mạnh. Như thế ta cụ thể xây dựng một gia phong trong đó mọi người đều thấy có mình, để gia đình lúc nào cũng là một tổ ấm cho nhau.

Cổ nhân dạy:

Cây có cội, nước có nguồn

Vun bón cội nguồn nhất thiết là việc phải làm cho bất cứ ai. Nhưng nước quá nhiều thì bị ngập lụt, phân không đúng loại hoặc quá liều lượng, cây cũng khó sống. Thế nên không phải nước nhiều, phân nhiều là tốt.

Gốc là mầm sống, môi sinh là duyên. Phải duyên lành, mầm mới đâm chồi nẩy lộc.

Con người có khác cây cỏ ở chỗ là biết tác động trên môi sinh, để tạo duyên lành.

Biết gìn giữ gốc, tìm hiểu và tiếp nhận thích đáng cái mới là điều kiện tạo duyên lành cho các mầm phát triển.

Duyên lành không vì nó phù hợp với một số giáo điều, nguyên tắc luân lý, thuận với lời dạy thánh hiền, mà là vì nó giúp cho cuộc sống phát triển. Giáo điều, luân lý, lời hay tiếng đẹp của người xưa, chỉ tốt, chỉ hay khi chúng giúp ta tạo được một cuộc sống hài hòa và phong phú.

Duyên lành phát xuất từ sự tương giao giữa cũ và mới.

Vậy, muốn tạo duyên lành phải thức ngộ cuộc sống trước mặt. Muốn thế, phải biết lắng nghe, nghe mình, nghe người, nghe nhịp thở của môi sinh.

Được như vậy, ta sẽ nói lý và trung thực với lý, nói tình và sống thực với tình, cho nên không bị trói cột ở lý, không bị rối rắm vì tình, ta thấu hiểu con cái mình hơn, theo đó khả năng va chạm, xung đột sẽ được giảm thiểu và thật sự dành chỗ cho một cuộc sống an vui.

Cổ nhân cũng dạy:

Nhập gia tùy tục, quá giang tùy khúc

Vào nhà người, ắt phải tôn trọng cái gia phong của người, đến xứ người phải theo luật lệ phong tục của người. "Qua sông phải lụy đò." Tùy, lụy, theo, và tôn trọng nói lên rằng ta nhìn nhận: i) có người, có ta và: người và ta khác nhau, ii) mức độ nhân nhượng cao thấp khác nhau của ta đối với người. Mức độ nhân nhượng ít hay nhiều là tùy sự hiểu biết về ta và môi trường. Nói hiểu biết là nói học hỏi, ước lượng và thử nghiệm. Vậy, tùy, lụy theo, và tôn trọng ở đây không có nghĩa là hoàn toàn thụ động, lệ thuộc, bị nô lệ hóa.

Nói riêng cho việc dạy con cháu, phải ý thức rõ ràng môi trường sống có một ảnh hưởng áp đảo trên nhân cách con người. Đừng buộc hiếu thảo là vâng, là dạ, nhất nhất phải theo lời mẹ cha. Đừng buộc rằng những vấn đề của ta phải là của chúng. Chúng là một thực thể khác, và có một nhân cách khác ta. Vả lại, chẳng có ai giống ai. Cha mẹ sinh con, Trời sinh tánh. Trời là di truyền, là môi sinh, là những phản ứng hay tác động tự nhiên của con người đối với môi sinh. Con cháu có thể chia xớt với ta rất nhiều điều, rất nhiều vấn đề, nhưng điều này không có nghĩa là mọi suy nghĩ, cảm xúc, ước muốn của ta đều phải có nơi chúng. Trời sinh tánh là thế đấy, là mỗi đứa con là một thế giới độc đáo; đó là cái "gia phong" riêng của nó. Dạy tức là nhìn nhận có đối tượng được dạy, cái thực thể "gia phong riêng biệt" của đứa trẻ, là nhập gia; vậy, ắt phải tùy tục. Theo ngôn từ ngày nay, chúng tôi cũng gọi đó là đối thoại. Đối thoại, với con cháu, với người chung chăn, chung gối, với cha mẹ, bè bạn, môi sinh, là tiên quyết cho một cuộc sống thật, cho sự tươi mát, cho mọi thăng hoa.

Cổ nhân cũng bảo:

Đổi thay là lẽ thường.

Đổi thay là lành mạnh, là cần thiết.

Đổi thay buộc có tử và có sinh, sinh tử liên tục nối nhau.

Trong lúng túng, rối tung của các chuyển tiếp, tử sinh, gia đình có thể gặt hái thêm sinh lực và trở nên giàu mạnh hơn, hoặc là sợ hãi trước cái chưa biết và vỡ thành mảnh vụn.

Sự chọn lựa lúc nào cũng ở về phía chúng ta.

Thấy hiểu được như thế là hành trang cần và đủ cho chúng ta dấn bước lên đàng. Và cũng nên nhớ: bất cứ lúc nào cũng là lúc khởi đầu cho một hành trình mới.

Houston, Texas, Thaùng 12, 1995