Bình Nguyên Lộc và tình đất

Bình-Nguyên Lộc tên thật Tô Văn Tuấn, sanh và mất cùngngày 7 tháng 3, thọ 73 tuổi (1914-1987). Sự nghiệp văn hóa của Bình-Nguyên Lộckhá đa dạng, ông viết văn làm thơ, rồi làm báo, nhă xuất bản và cuối cùng làmnhà nghiên cứu tiếng Việt và nhân chủng học. Bình-Nguyên Lộc là một trong nhữngnhà văn trội bật của dòng văn chương lục tỉnh. Ngoài bút hiệu Bình-Nguyên Lộcghi dấu quê hương Đồng Nai, ông còn ký Phong Ngạn, Hồ Văn Huấn, Trình Nguyên và một sốbút hiệu ngắn hạn khác. 

Bình-Nguyên Lộc làm công chức Sở Kho bạc ở Thủ-Dầu-Mộtrồi Sài-Gòn (1935-1945) trước khi gia-nhậpkháng chiến chống Pháp. Ông theo khángchiến, năm 1949 bỏ về thành, “kháng chiến thành” - bỏ không trở lại làm côngchức cho Pháp. Từ đó, ông viết báorồi làm báo, chủ biên tuần báo Vui Sống (1959), mở nhàxuất bản Bến Nghé và viết truyện.Sinh trưởng ở làng Tân Uyên (Biên Hòa), “lục tỉnh” từ bút hiệu và tên nhàxuất-bản của ông, Bến Nghé, ông có bài đăng báo từ năm 1943 (truyện Câu Dầm, tuầnbáo Thanh Niên, Sài-Gòn) và đã nổitiếng từ 1950 với tập truyện ngắn NhốtGió (Nxb Thời Thế). Tậptruyện và tùy bút đầu tay Hương Gió Đồng Nai viết xong năm 1942 (khởi từ 1935)nay chỉ còn dấu vết một vài bài đã đăng báo và tập truyện dài Phù Sa (viết năm 1942, đăng báo Thanh Niênnăm 1943 với tựa ‘Di dân lập ấp’, và tạp chí Nhân Loại), viết dở dang, là những gửi gấm tâm sự của ông -ông muốn làm sống lại cuộc Nam tiến vĩ đại của đồng bào Nam-Ngãi để mở mang bờcõi miền lục tỉnh, qua chuyện những người tiên phuông đã khai phá làng Tân Uyênbên bờ sông Đồng Nai cũng là quê hương của ông. Ông nổi tiếng vì truyện ngắnhơn là tiểu thuyết và tác phẩm của ông gợi lại cảnh vật quê hương, đất nước nhưông đã có lần xác nhận: “Văn tôi bắt nguồn từ những cảnh đẹp của quê hương vàlòng nhớ nhung tha thiết của tôi với nó, chớ không phải vì ái tình, vì yêuđương tác động...” (1). Chỉ lên Sài-Gòn sinh sống, làng Tân Uyên của ông khôngxa xôi gì mà đã khiến ông nhung nhớ! Ngay từ những sáng tác đầu tay vàcác truyện trong tập Nhốt Gió, ông đãlộ rõ thứ tình đặc biệt này, hình như nặng ở những con người phải sống lưu-xứ.Sơn Nam khi nói về tập truyện Nhốt Giócủa Bình-Nguyên Lộc đã nhận xét “... tác giả viết Nhốt Gió với thái độ nồngnhiệt yêu đời của một người nhớ quê, nhớ dân tộc...” (2). Thật vậy, như chúng tôi sẽ trình bày, gần như toàn bộtác-phẩm của Bình-Nguyên Lộc, văn thơ cũng như sưu-khảo, biên-tập, đều xoayquanh tình quê hương đất nước, đặc biệttình đất!

Trong giai đoạn văn học miền Nam 1954-1975, Bình-Nguyên Lộcđã xuất bản các tập truyện ngắn Ký Thác (BếnNghé, 1960), Mưa Thu Nhớ Tằm (Phù Sa, 1965), TìnhĐất (Thời Mới, 1966), CuốngRún Chưa Lìa (Lá Bối, 1969; năm 1987, nhà Văn Nghệ ở California tái bảnnhập chung tập Tình Đất), ĐènCần Giờ (Xới Đất, 1968) Quán BênĐường (?). Ngoài ra, ông cótập Tân Liêu Trai (ký Phong Ngạn; Bến Nghé, 1959), Tâm Trạng Hồng (truyện vui; Sống Vui, 1963), và hai tập bút ký NhữngBước Lang Thang Trên Hè Phố Của Gã Bình-Nguyên Lộc (Thịnh Ký, 1966) và Thầm Lặng (Thụy Hương, 1967).

Về tiểu-thuyết và truyện dài, ngoại trừ Đò Dọc (Bến Nghé, 1959), các tập tiểu thuyết còn lại có tính cách bình dân vì phần lớn viết đăngtừng kỳ (feuilleton)trên các nhật báo, riêng các tựa đề cũng đã nói rõ : Gieo Gió Gặt Bão (Bến Nghé, 1959), Quán Tai Heo(1960) (3), Nhện Chờ Mối Ai? (Nam Cường, 1962), Ái ÂnThâu Ngắn Cho Dài Tiếc Thương (Thế Kỷ, 1963),Hoa Hậu Bồ Đào (Sống Vui, 1963), Bí Mật Của Nàng (1963), BóngAi Qua Ngoài Cửa (1963), Nửa Đêm …Trảng Sụp (Nam Cường, 1963), MốiTình Cuối Cùng (Thế Kỷ, 1963), Xô Ngã Bức Tường Rêu (SốngVui, 1963), Đừng Hỏi Tại Sao (TiaSáng, 1965), Trâm Nhớ Ngàn Thương (tiểu thuyết đăng báo Kich Ảnh năm 1965; Miền Nam,1967),Một Nàng Hai Chàng (Thụy Hương,1967), Uống Lộn Thuốc Tiên (Miền Nam,1967), Nụ Cười Nước Mắt Học Trò(Trương Gia xb, Miền Nam tb,1967), DiễmPhượng (Thụy Hương, 1968), Sau Đêm BốRáp (Thịnh Ký, 1968), Món Nợ ThiêngLiêng (Ánh Sáng, 1969), Khi Từ Thức Về Trần (tân truyện; Văn Uyển, 1969), Nhìn Xuân Người Khác (Tiến Bộ, 1969), Tỳ Vết Tâm Linh (SốngMới), Cõi Âm Nơi Quán Cây Dương (truyện dài tình cảm liêu trai; MâyHồng, 1972), Lữ-Đoàn Mông Đen (tình cảm xã hội, Mây Hồng, 1972), v.v.

Nhà văn Bình-Nguyên Lộc có hai kỷ lục, một là về viếtfeuilleton cùng lúc cho 11 tờ báo ra hàng ngày (‘nhựt trình’) năm 1957 và hailà về số tác-phẩm xuất-bản năm 1963. Ông cũng thuộc vàosố nhà văn có số lượng lớntác-phẩm đã đăng báo hoặc viết xong mà chưa xuất bản và phần lớn tác phẩm của ông đã bị thất lạc theocác biến cố lịch sử (1945-1949, 1975) và gia-đình (1985). Vì hoàn cảnh đất nước, ông đã bỏ Tân-Uyên định cưở Thủ-Dầu-Một (việc làm 1935, khángchiến 1946) rồi Sài-Gòn, và đến tháng 10-1985, bỏ nước di-cư sang Hoa Kỳ, ởvùng Sacramento CA và qua đời tại đó. Hai năm cuối đời ở xứ người, ôngđã cộng tác với một số báo và tạp chí như DânViệt, Việt Luận, Làng Văn, Văn, Nhân Văn, Lửa Việt, Đời, Thằng Mõ, Việt-NamNhật báo, v.v. hoàn tất tập hồi ký Nếu Tôi Nhớ Kỹ và bắt đầu tập hồi ký thứhai, SôngVẫn Ðợi Chờ, nhưng chưa xong thì ông mất vì huyết-áp cao. Hồi ký Nếu Tôi Nhớ Kỹđã được Bình-Nguyên Lộc cắt thành truyện ngắn Mưa Thu Nhớ Tằm in trong tập cùng tựa. Truyện Kinh Tà Bang cũng là một phần củahồi ký này,được tác-giả lấy ra khi tái bản tập Cuống Rún Chưa Lìa ở ngoài nước (1987).

Nhà văn

Truyện dài nổi tiếng nhất của Bình-Nguyên Lộc và cũng làtác phẩm tiêu biểu cho sự nghiệp văn chương của ông là cuốn Đò Dọc đã được giải thưởng văn chươngnăm 1960. Đò Dọc là bức tranh xã hộimiền Đông Nam vào giữa thập niên 1950, những cảnh sống sẽ sớm mất sau đó. Tiểu thuyết về cuộc sống di dânnhư những chuyến đò dọc của gia đình ông bà Nam Thành cùng bốn cô con gái(Hương, Hồng, Hoa, Quá, Thơm), từ Bạc-Liêu thuộc miền Tây lên Sài-Gòn; ởSài-Gòn, ông bà buôn bán va-li sốngnhờ lính Tây thuộc địa, nay Tây thua phải rút khỏi Việt Nam, buôn bán bắt đầukhó thì Sài-Gòn lại có giao tranh giữa các giáo phái. Ông bà bèn bỏ Sài-Gòn dọnvề trang trại - Thái Huyên Trang, ở Thủ Đức gần suối Lồ-Ồ. Họ không có lựa chọnkhác dù bốn cô con gái tuổi từ 22 đến 28 đều chưa chồng. Bốn chị em hay đi dạoxóm, dĩ nhiên sẽ có những nhân vật địa phương xuất hiện tán tỉnh làm quen.Những đụng chạm giữa quê và tỉnh:

“Quờn là một công tử nhà quê, hạng người mẫu. Vì ở gầnthành phố quá, mặc dầu thành phố ấy chỉ là một quận lỵ, công tử Quờn lại mangthêm một cố tật dĩ nhiên là muốn thành người thành thị. Thành không được, Quờnlai căn một cách dị hợm với những bộ bi-da-ma màu hường, màu xanh lá cây mà cậumặc mãi từ sáng đến tối, từ trong buồng ra đến quận lỵ. (...) Từ ngày xóm tiếpnhận nữ khách mới thì cậu xức nước hoa chế tạo ở Chợ lớn và nhét mù xoa nhỏ cóthêu chéo xanh xanh đỏ đỏ trên miệng túi bi-da-ma. Cậu diện thêm một cây đànbăng cầm, cứ chiều chiều xách nó ra đường, không khảy vì chưa biết chơi, nhưngcắt nghĩa lu bù về nhạc cụ ấy, với đám trẻ con bu quanh cậu. (...) Trong cáilần đầu ấy, thấy Quờn liếc lén mấy chị em, Hoa tấn công ngay:

- Chào cậu hai. Đi dạo mát với chị em tôi chơi, cậu.(...)

Quờn đứng chết sững và ngậm câm, còn hai cô Hoa và Quáthì rũ ra cười; cô Quá cười no rồi nói:

- Hay là cậu mặc áo hường rồi chê áo đen của chị em tôimà không muốn đi chăng? (..).

Một bữa khác, được nói chuyện với mấy chị em Hoa, Quờnsẽ để lộ cái “dốt” :

“Quờn mặc bi-da-ma bằng vải ú màu xanh lá cây, đầu chảibrillantine Chợlớn sực nức mùi chanh, cổ đeo giây chuyền vàng khè, tay nặngtrịu nào lắc vàng, cà rá vàng và đồng hồ cũng bằng vàng. (...)

- Độ rày cậu làm gì, cậu hai? Hoa lại hỏi.

- Cũng hổng cần làm gì, à tôi có tự túc một bầy gàHuê-kỳ, coi bộ tương lai quá khứ?

Cả bốn chị em đều ngạc nhiên, không hiểu cậu ta nói cáigì mà lại tự túc và có tương lai quá khứ?

- Tự túc là gì cậu? Hương hỏi thật tình.

- Tự túc là nuôi, chớ là gì.

- Vậy hà, còn tương lai quá khứ?

- Tương lai là tương lai, còn quá khứ là quá sá. Tiếngmới mà. Tôi nghe họ nói hay quá, nên tôi bắt chước dùng theo. Đời bây giờ họbày ra nhiều tiếng mới hay lắm. Thí dụ phạm tội, họ nói phạm vi. Thù vặt họ nóicá nhân, nghe hay quá khứ.

Hoa và Quả núp sau lưng hai chị mà cười đến chảy nướcmắt. (...) (4).

Vì ở gần đường thiên lý nên hay xảy ra những tai nạn xecộ và ba trong bốn cô con gái Thái-Huyên Trang sẽ gặp được người ưng ý trong sốnhững thanh niên bị tai nạn xe.

Về truyện ngắn,tập Ký Thác (1960) gồm nhiều truyện đặc sắc của Bình-Nguyên Lộc. RừngMắm đưa người đọc trở lại thời khai khẩn miền đất mới. Hồn Ma Cũ, Rung Cây Dừa,Người Tài Xế Điên, … vẽ những cảnh đời và nơi chốn đã dần biến mất. Hồn Ma Cũ,Ba Con Cáo, Đôi Bạn Mắc Hoa Vông,  Ba Sao Giữa Trời lànhững tuyệt tác đầy ngạc nhiên thích thú (lời quảng cáo tái bản ghi Ký Thác gồm “nhữngtruyện được đa số trí thức ưa thích BCC, RM, HMC, KT, ... trong đó tác-giả đãký gởi cả tâm-tư khuyến-động của mình”). Mộtđoạn trong Hồn Ma Cũ : “... Hình ảnh uốngcà phê bằng dĩa này, như bấm vào nút điện, và cả bộ máy được huy động. Những ngườicủa dĩ vãng như hồn ma, lũ lượt kéo qua trước mặt chàng. Hồn ma cũ ấy chỉ hiệnvề được trong cảnh náo nhiệt này là vì có cuộc trùng phùng cơ hội như hôm nay:thời gian, nơi chốn, màu sắc, hình ảnh, mùi vị, tiếng động, âm thanh; tất cảnhững thứ ấy đủ mặt, họp nhau để huy động ký ức của chàng” (bản Văn Nghệ1986, tr. 87).

Trong Rừng Mắm, qua nhân vật ‘thằng Cộc’, tác-giả đã trở về thời Nam tiến khẩn hoang, vẽ lại đời sống khó khăn củanhững người di dân ở miền Đông. Vùng đất Ô Heo, không gian mênh mông, còn đồng loại thì vắng bóng,ba thế hệ đều sống như vậyvà để sinh tồn, họ phải chống chọi với thiên nhiên, chiến thắng rừng tràm, đểlập đất, lấn ra biển. Ngay từ bước đầu, “Ôngnội nó với tiá nó đốt rừng tràm từ ngoài bờ rạch. Gió thổi vô rừng và lửa, nhưcon vật khổng lồ, đã táp một cái vào vào khối thịt xanh um của biển rừng tràmnày. Thành ra ruộng nhà của nó mang một hình tròn kỳ dị, không tròn đều đặn vìkhông ai chỉ huy được sự cháy rất là rắn mắt của ngọn lửa.

Cộc nhìn ruộng mình một hơi rồi cười khan lên. Đámrừng bị khoét một lỗ để làm ruộng, trông như đầu tóc trẻ con được mẹ cạo, nhưngmới cạo có một mảng thì có chuyện gấp, bỏ dở công việc; đứa trẻ bị chúng bạnchế nhạo là đầu chó táp. Lúa ruộng chín, cây lúa cao quá, ngã rạp xuống để lòitrăm ngàn gốc tràm lên, trông như ai đóng cọc để cất nhà sàn; năm xưa đốt rừngnhưng không đủ sức đánh những gốc tràm tươi rói không cháy được nầy, tiá thằngCộc đành cấy lúa giữa những gốc ấy, mãi cho đến ngày nay mà gốc vẫn chưa mục.Tía nó nói mười năm nữa tràm chết cũng vẫn còn đưa cẳng lên như vầy. Sau lưngCộc là những rặng tràm bị cháy sém dưới trận lửa khai hoang, không chết ngay,nhưng “CHẾT NHÁT”, cứ mỗi năm chết lần mòn thêm vài mươi cây. Mấy hàng tràm đầunám đen và trụi nhánh như cột nhà cháy, căm hận nhìn chiếc chòi lá xa tít mùdưới mé rạch đang chứa chấp kẻ thù đã lấn đất của chúng, đã sát hại chúng.” (tr.13-14).

Nhânvật trong Ba Con Cáo gồm một cô gáiăn sương (hồ ly), một tên trộm cắp (Sáu Sửu) và một con cáo, “cả ba con cáo đềucó một nỗi băn khoăn chung là cả ba đều sợ: con cáo chánh hiệu con ... cáo thìsợ chó bẹc-giê, con cáo già sợ Công An, còn con hồ ly cáo cái thì sợ lính kiểmtục” (tr. 43). Sống trên mồ mã, cả ba ‘con cáo’ khi cần nhau thì tỏ ra có tìnhcó nghĩa nhưng cũng dễ ‘cạn hết chất người’ phản nhau khi bản năng sinhtồn buộc phải ra tay. Một cõi nhân gian của Sài-Gòn vào giữa thế kỷ XX!

*

Tập Mưa Thu Nhớ Tằm (1965) gồm 16 truyện và mộtkịch ngắn mà theo lời tác giả ở đầutruyệnMưa Thu Nhớ Tằm, phần lớn cáctruyện trong tập đã được viết vào mùa Thu 1956. Những mảnh đời và lòng người trước những nghịchcảnh và đổi thay của thời gian. Miền Nam sống động qua một số phong tục địaphương và dấu chân thời gian, nhất là qua chuyện tuổi già trong các truyện TrePhải Tàn và Quyển Gia Phổ. Truyện Mưa Thu Nhớ Tằm kể chuyện văn hóa nôngnghiệp gốc: bác Y từ một làng quê Điện Bàn, Quảng Nam vô Sài-Gòn làm công nhântrong nhà máy dệt, bác vẫn nhớ quê, nhớ nghề trồng dâu nuôi tằm bác đã quen.Bác trồng trước sân cây dâu, và những khi trời mưa, vì thương tằm bác cầm nónra che mưa cho dâu - cảnh của ca dao địa phương Nam-Ngãi mà tác-giả ghi ở đầutruyện:

“Thươngtằm cổi áo bọc dâu,
Ngỡ  tằm có nghĩa hay đâu bạc tình”

Trong Quyển Gia Phổ, Khoa, nhân vật nhiều kinh nghiệm sống nên cái nhìn thực tế nhưngkhác người, đã cắt nghĩa cho Thụ và Tồn về những thói quen mà có người, nhất lànhững người từ Đàng Ngoài vào đất mới lập-cư nghĩ là trật tự cũ hay phong-tụctruyền-thừa từ nhiều thế hệ không thể bỏ; và khi quyển gia phổ dòng họ bị cháythành đống tro tàn: “Anh Tồn anh ấy khổ sở thế vì quyển gia phổ ấy giúp ảnhbằng cớ để mà tự hào về dòng họ cổ nhứt miền Nam của chúng tôi: còn mồ mả nhữngmười hai đời và gia phổ chép những mười lăm đời. Ảnh tự hào rồi mải vướng bậnvì những bảo vật ấy. Tình quyến luyến ấy theo tôi cũng không hại gì cho lắm. Ácmột cái là nó kéo theo cả bầy lũ những tình ý khác, cái nào cũng cổ kính nhưngôi mộ đóng rêu...” (tr. 203). Giá trị quyển gia phả không khác gì những hìnhdạng biến thể của bánh chưng, bánh tét hoặc ảnh tượng chưng bàn thờ. Ở đây, tácgiả tỏ ra chống lại thái độ bảo thủ tột cùng, việc cứ khư khư giữ lấy và cả tônthờ những cái đã thuộc về quá vãng, cũng như chống lại tâm lý sợ tiến hoá cũngnhư kỹ nghệ hóa đất nước của buổi giao thời đó!

*

Tập Cuống Rún ChưaLìa (bản 1987 nhập chung tập Tình Đất,17 truyện) thêm những truyện về tình đất và tình yêu quê hương. Các truyện trongtập như Những Đứa Con Thương Của Đất Mẹ, Lửa Tết, Phân Nửa Con Người, Chiếc Khăn Kỷ Niệm, Bán NgôiNhà Cổ, Những Ngôi Mả Tổ, Bám Níu, Con Tám Cù Lần, ... viết về những con người sống không thể rời mảnh đất tổ tiên, quê nhà,những “chơn trời quen thuộc”! Theo Bình-Nguyên Lộc, con người không thểquên cội nguồn, dù sống xa cách nơi sinh ra, thì vẫn gắn liền với quê hương,như cuống rún không thể lìa đất mẹ - nói đúng ra là ‘chưa lìa’ vì vẫn phải đề cao cảnh giác, phải biết giữ cốt lõi khitiếp xúc với những xa lạ từ ngoài vào (từ món ăn đến nếp sống), nếu không thì ‘chưa lìa’, ‘ không lìa’ cũng có lúc sẽ phải ... lìa mất!

Tình-yêu quê-hương cụ th bắt nguồn từ căn bảntình đất. Trong truyện Thèm Mùi Đất, tác giả cho biết : “Đất có mùi thật sự, nhứt là đất mới xới, mộtmùi rất đặc biệt mà mũi họ quen ngửi cho đến ghiền, thiếu thì họ nghe thèm. Họthấy rằng họ hạnh phúc vì họ được thỏa mãn tình cảm. Tình nhớ xứ, nhớ nhà gồmnhiều yếu tố, mà nỗi thèm mùi đất là một yếu tố quan trọng. Nỗi thèm này có khimãnh liệt như nỗi thèm mùi khói thuốc phiện của những con thằn lằn, những conchuột lắt sống trong buồng của những kẻ hút thuốc phiện, họ thèm và nhớmùi đất y như đào hát thèm và nhớ sân khấu, vũ nữ thèm và nhớ đèn màu, và y nhưcá thèm và nhớ nước...” (tr. 78). Ngườinông dân trông coi nghĩa trang một thành phố không còn ý định bỏ về quê khi anhcó đất để để trồng rau, bông vạn thọ, tìm lại được thú vui sống, mà nghĩa tranglại được thơm lây quanh năm. Cùng trường hợp với bà vợ ông giáo Quyền không thểsống ở thành phố và cả nhà đã  phải dờira ngoại ô để bà có đất trồng trọt mà đỡ nhớ mùi đất quê hương đến phải mangbệnh. Nếp sống, mùi đất và cả người thân làm nên linh hồn quê-hương!

TrongChiêu Hồn Nước, người phụ nữ theo chồng về Pháp, sống xa xứ nhớ nhà “thèm khátquê hương ... như là thèm một món cá nướng chấm mắm nêm, thèm hương bưởi, thèmtiếng chuông chùa ...”, nên đã lặn lội về thăm quê trong những ngày cận Tết,nhưng bà đã không tìm được cái gọi là linh hồn quê hương đó vì tại đây bà khôngcòn người thân và dây liên hệ tình cảm nào cả: “Cây cỏ, núi sông vẫn có linhhồn. Nhưng ta chỉ nắm tay được với linh hồn cảnh vật qua trung gian của mộtlinh hồn khác thôi, linh hồn người...”(tr. 48, 49). Trong Phân Nửa Con Người, cha của Sáu Nhánh muốnbỏ kiếp sống thương hồ, trở lên đất liền sống những ngày cuối đời. Hỏi ra mớibiết là ông nhớ làng, nhớ đất. “Tao ghiền hửi mùi đất xông lên sau mấy trận mưađầu mùa, (...) Tao muốn hưởng mùi đất vài năm trước khi theo về với ông bà(...) Rồi ngày kia mầy sẽ nghe rằng đất có hồn và hồn mầy rất gần gũi với hồnđất” (tr. 96, 97).

TruyệnCâu Dầm, tác giả ghi tặng “những đứa con yêu mến của Tân-Uyên đã xiêu bạt khắpmọi nơi sau mùa tiêu thổ 1945”, nơi sông nước Đồng Nai, nơi nhân vật Tôi thíchcâu dầm. (Bình-Nguyên Lộc còn viết về Tân Uyên quê nhà trong một số truyện ngắn vàtiểu-thuyết khác như Nhốt Gió, ĐènCần Giờ (chợ bò Tân Uyên trong Ma Rừng), v.v.

*

Đến Những BướcLang Thang Trên Hè Phố Của Gã Bình-Nguyên LộcThầm Lặng là hai tập bút ký đặc sắc về Sài-Gòn và con người sốngtrong cái bưng bít của chốn thị-tứ bủa vây bởi chiến-tranh và nhiều xáo trộn,đổi đời. Tình đất điển hình, nên Bình-Nguyên Lộc đã nhiều lần chỉ trích nghiêmkhắc những gì là ngoại lai, là xa lạ. Như trong Đò Dọc, ông cho rằng thành phố Sài-Gòn không có dân chính gốc màtoàn là thương gia và dân công chức tạm trú làm ăn, mà ca dao, tục ngữ ở đâycũng không có gì đặc sắc (ĐD, 43-44). Như các đại-đô-thị, Sài-Gòn là nơi hộingộ của người Việt từ lục tỉnh lên, từ ngoài Trung ngoài Bắc vào (đậm nét vớicuộc di cư năm 1954), nơi kiếm sống, làm lại cuộc đời của những người này và lànơi mà dân ngoại ô đến đó làm việc, bán hàng hay tìm vui.

Sài-Gòn chiếm rấtnhiều trang viết của nhà văn Bình-Nguyên Lộc. Ngoài đặc tính đất mới, thủ phủlớn của Đàng Trong, Sài-Gòn còn làbãi chiến trường của nhiều cuộc tranh hùng Miên-Việt, Đàng Trong-Đàng Ngoài,và cuối cùng là Pháp-Việt. Thời Minh Mạng rồi người Pháp đến xâm lăng, Sài-Gònmọc thêm nhiều bãi tha-ma và bình địa. Từ những hoang tàn đó, mọc lên Sài-Gònhôm nay, lớn rộng theo đà đô thị hóa, người sống-người chết và mới-cũ sốngchung và cả tiêu diệt nhau. Bình-Nguyên Lộc nhắc đến nhiều tên và cảnh tượngnhững con phố, con đường, những hàng cây (me, cây vông nem hoa đỏ, ...), nhữngcon kinh, những con hẻm đầy bất ngờ và bí hiểm và những vết tích lịch sử:

 “Ôi những hàng me Chợ Cũ, nhữnghàng me phố Gia Long, những hàng me phố Tản Đà giao nhành rợp bóng, những hàngme bầu bạn của những người đi bộ về trưa, những hàng me tò mò dòm vào các cửasổ tư gia, gởi vào đó những lá nhỏ li ti trên tóc cô gái bé, những hàng me tànxanh sậm quyến luyến những tiếng dương cầm của ai trong vài cửa sổ vọng ra. Ôi! Những hàng me chứa chấp cô Mùa, một cô gái quê ít dám léo hánh đến thành phố.Chính trên mái tóc xanh biển màu theo thời tiết của người mà những khách yêuthiên nhiên tìm dấu chân Mùa hàng năm len lén đến vài lần nơi thành phố. Lòngsầu xứ quê của những kẻ lạc loài vào đô thị Sài-Gòn được dịu đi vài phần khinhìn những hàng me Nguyễn Du và Hồng Thập Tự ngã màu rồi lại thẫm mầu. Nhữngngày mà toàn thân me đều khoác áo màu đọt chuối non, là những ngày người mếnthiên nhiên nghe tiếng hát của Mùa, hồi hộp lắng nghe bước chân Mùa trên ximăng của thành phố ...”

Những conkinh đen Tầu Hủ vùng Chợ-Lớn tấp nập và con sông lớn của nếp sốngthương hồ:

“... Con sông con thân mật, đứng bờ bên nây hú mộttiếng là bên kia nghe liền... Con sông gợi tình, thỉnh thoảng mầu nước trongxanh biến ra vàng sậm vì từ lòng cạn vẩn lên phù sa gợi nhớ Thuỷ Chân Lạp hoangvu, nê địa, gợi nhớ cuộc đổ xô vào Nam, gợi hình ảnh đẹp đẽ của đoàn ngườichiến đấu với thiên nhiên để khai thác đất mới.

Nhà Bè nước chảy chia hai
Ai vào Bến Nghé, Đồng Nai thì vào

Con sông làm vận thừa cho một giang cảng sầm uất, (cáibụng của Sài-Gòn), tập trung tất cả ghe thương hồ của một hậu phương trù phú.Một người bạn ghe nào đó, không tiền để đi hưởng các cuộc vui của thành phốtưng bừng, ngồi trong khoang thuyền gảy nhẹ chiếc độc huyền, và cất giọng nóithơ. Với tiếng nhạc quê mùa, hương gió của Đồng nai, mùi bùn của Ba Thắc, tấtcả linh hồn của đất nước như đã theo thuyền buôn mà về đây.

Con sông đặc biệt Á đông với những chiếc ghe dùng làmnhà, trên mui chưng vài ba cây cảnh, trước mui một con heo đứng ngơ ngác nhìnbờ, một con gà muốn cất cánh bay mà ngại chết đuối.

Nên chi, đi xa mười năm vẫn nhớ Sàigòn. Không nhớnhững phố lớn nhà cao vô vị vì giống phố nhà nơi khác, mà nhớ con sông nho nhỏ,khổ đau vì chở nặng những ghe chài khẩm lừ hàng hoá, thủ phận người vợ hiềnchăm nuôi con dại, và bỡ ngỡ như một chị nhà quê vào thành phố.”

Sài-Gòn đất mới dựng xây trên tàn tích của nhữngtriều đại thịnh suy và những sắc dân từng sinh sống nơi đó. Nơi đây, âm dươngchung đụng, tiếp nối, cho nên những khi lang thang trên đường phố,Bình-Nguyên Lộc đã phát hiện raSài-Gòn được “xây dựng trên một bãi tha ma minh mông”, nơi ‘hồn ma cũ’ nhậpvào đời sống của con người hôm nay. NgoàiNhữngBước Lang Thang ..., trongmột số các truyện khác Bình-Nguyên Lộc viếtvề cõi chết và những ‘hồn ma cũ’ mộtcách thiết tha. Trong Mấy Vụ Quật MồBí Mật, nhân vật Nguyễn Văn Muntrước khi bỏ làng ra đi làm ăn xa, đã bốc trộm hài cốt của ông bà, cha mẹ đemtheo sang xứ khác làm ăn. Trong Câu Dầm, tác-giả xây dựng nhân vật Ba Sa thậtđặc sắc: “Ông Ba Sa là một ngưòi thuộc về cõi âm. Ban ngày không thấy ông điđâu hết, trừ khi ông giúp đám ma, nhà héo, đi cúng chùa, cúng đình ... Như mộtcon cú ăn đêm, bạn bè với bóng tối, ông Ba chỉ ra khỏi nhà lúc đỏ đèn để câudầm, về mùa mưa. Còn trong những tháng nắng ruộng khô không biết ông làm gì(...) Nào là chuyện thằng cha đi câu dầm, đêm kia gặp một bà già lạnh quíu, runrẩy bên đưòng. Động lòng thương, anh ta cõng bà ấy về làng. Nhưng dọc đưòng nghecàng lâu, càng nặng, nặng quá, đi không nổi. Anh ta ngó ngoái lại thì trời ơi,đó là một cỗ hòm lâu đời, mục nát, hôi tanh. Lại chuyện anh chàng đi soi ếch,nửa đường có thằng nhỏ xin theo xách giỏ.

Tới khuya, anh ta xem lại giỏ coi đưọc nhiều hay ít... thấymáu chảy ròng ròng, ếch thì con nào con nấy cũng mất đầu, anh ta hỏi lẩy thằngnhỏ:

-Bộ mầy ăn ếch sao mậy?

-Ừ, tôi ăn.

-Bộ mầy là ma sao mà...

Anhchưa dứt tiếng thì trời bỗng chớp lòe, thấy miệng thằng nhỏ dính máu tèm lem,túa lụa, còn lưỡi nó thì le ra dài tới rún...” ( CRCL tr. 84- 85).

Magần gũi, thân mật đến lạ lùng!Và cũng biết nuối tiếc thời sinh tiền!

Truyện liêu trai Cõi Âm Nơi Quán Cây Dương căn bản là chuyện tình cảm giữa ngườisống và người chết, liên hệ hômnay với hôm qua, mà còn là lờita thán của những hồn oan của dân lànhthời Pháp thuộc. Quán nhậu CâyDương ở giữa đường Thủ-Đức-Sài-Gòn vốn là biệt thự dùng làm đồn bót chophòng Hai của Pháp. Bãi đất chung quanh đã là nơi chôn cất của những người dânsau khi bị tra tấn, đọa đày ở trong ngôi biệt thự. Người sống và người chết tôntrọng lãnh địa của nhau (tôn trọng hài cốt chẳng hạn), đời ai nấy sống, thì đãkhông có những chuyện quấy phá, làm ... sợ!. Cũng như những ngộ nhận về quyềnlực của ma: “Nếu người cõi Âm mà đủquyền lực hại người của cõi Dương thì bao nhiêu kẻ sát nhơn đã bị lôi đầu xuốngâm phủ hết cả rồi chớ có đâu mà cứ phây phây an hưởng nơi trần thế” (tr. 151).Chết cũng không có nghĩa là đã hết chuyện!

*

Toànbộ tác phẩm của ông gồm trên 1000 truyện ngắn và gần 50 truyện dài nhưng xuấtbản chỉ được một phần nhỏ. Các nhà nghiên cứu phê bình về Bình-Nguyên Lộcthường dừng lại ở truyện ngắn và bút ký của ông mà không nhìn toàn bộ tác phẩmđã xuất bản cũng như đã đăng báo. Theo Bình-Nguyên Lộc, một tác phẩm lớn, “khôngbắt buộc phải đề cập tới một vấn đề lớn, mà là một tác phẩm nói được nhiều vềmột chuyện nhỏ” (5). Cũng theo ông, “văn chương có giúp cho đời sống, đó chỉ lànhững tiếng thì thầm của một người nói với chính mình” (6). Bình-Nguyên Lộctừng cho nhà thơ Bàng Bá Lân biết ông thích tiểu-thuyết Xô Ngã Bức Tường Rêu (1963) hơn là Đò Dọc vì “Đò Dọc chỉ cógiá trị nghệ-thuật, còn Xô Ngã Bức TườngRêu ngoài nghệ thuật còn có tính cách xây dựng nữa”. Trong phần phỏng vấncủa Bàng Bá Lân, Bình-Nguyên Lộc còn cho biết ông thích tất cả các đứa con tinhthần của mình, nhưng tác-phẩm mà ông thích nhất là tiểu-thuyết So Le từng đăngbáo khoảng năm 1953-54 nhưng ông không muốn xuất bản khi còn sinh-tiền; và đoạnvăn mà ông thích nhất là đoạn cuối trong NhệnChờ Mối Ai? (1962) (7).

Vănchương ông do đó giản dị như cuộc đời, không cầu kỳ, trau chuốt gọt đẽo. Cónhững câu cụt ngủn, lừng khừng. Ông hay dùng những chữ như “hay không” (“... kểmay mắn hơn liệu có lương thiện được hay không nếu ...” (Đ.D. tr 233). “Có muốn tiền hay không”,“hay có chuyện gì lạ hay không”), hoặc chữ “nầy” (“cảnh khổ nạn ở xóm thuốc nầy”,“ai cũng buồn cười cho hoàn cảnh rể ngược đời nầy”). Bình-Nguyên Lộc dùng nhiềutiếng thông dụng hàng ngày như “cái mới khó hiểu / có cái gì lạ nè /  thiệt là hết hy vọng / có hay thì thôi,...”.

ĐấtNam-kỳ lục tỉnh là nơi gặp gỡ và sống chung của nhiều dân-tộc như Khmer, Hoa,Chăm, ..., trong đó người Việt đóng vai trò chính. Những người Việt từ phía Bắcđến định cư ở vùng đất mới mang theo vốn văn hoá gốc rễ của mình, trong đó cótiếng nói. Từ sự hợp cư đó, tiếng nói và ngôn ngữ trở nên pha trộn, nhận chịuảnh hưởng với đủ giọng Bắc, Thanh Nghệ, giọng Nam-Ngãi, bên cạnh tiếng Chăm,tiếng Cam-Bốt, tiếng Hoa giọng Phúc Kiến, Triều Châu. Tác-phẩm của Bình-NguyênLộc là cả một kho tàng ngôn ngữ địa phương thời xưa, thời thập niên 1940, 1950,1960 và tiếng Hoa, tiếng Tiều (Triều Châu): xínhxáng, tài pán, tào cáo (conchó lớn’, để ám chỉ quan lớn Tây), v.v. Từ láy và phương ngữ Nam-kỳ của Bình-NguyênLộc giàu âm thanh và tượng hình : mỏng lét, lúp-xúp, lụp-xụp, xèm-xẹp, lùn xủn, rụp rụp, xúm xít, rôm rả, rôm rốp, ong-óng, rung len-ken, cười khan, già háp, tươi rói, la bài-hãi,(lên giây thiều) rồn-rột,  v.v. Những so sánh đặc biệt, như đất trồngtrọt thiếu nước: “đám đất ông nó khát hảhọng” (Đất Không Chết), hay “không cógì ăn tui cũng nghe no tới cổ vì sung sướng”(Bám Níu), ... Và dĩ nhiêntiếng Pháp và biến-thể của chúng cũng được Bình-Nguyên Lộc tận dụng chotác-phẩm của mình, cho hợp mạch-văn và khung-cảnh với thời buổi bấy giờ: cáibách-xê (laisser-passer, giấy thông-hành), cúp cua, sô-cô-la, cam-nhông,ô-tô-buýt, ...

*

Nhìn chung, Bình-Nguyên Lộc thiên về phân tích tâm lý,về mô-tả đời sống con người ở miền Đông cũng như ở thị thành. Hoặc cả hai vớinhững nhân vật từ thôn quê lên tỉnh thành. Ông vẫn thiên vị cho rằng con ngườimiền Đông “văn minh” hơn con người ở miền dưới, miền Tây - nơi lòng người chưathuần và chưa có truyền thống (X. Đò Dọc, tr. 67). Người thành thị phảithích ứng đời sống mới ở thôn quê như trong Đò Dọc, nhà quê lên tỉnh khó thíchứng với đời sống mới như trong Hoa Hậu BồĐào, Ái Ân Thâu Ngắn Cho Dài Tiếc Thương, v.v. Nửa quê nửa tỉnh! Nhất làbuổi đầu! Cô Hiếu (trong Hoa Hậu Bồ Đào), một người con gái quê có nhan sắclên thành phố, phải chống chọi với bao nhiêu cạm bẫy, cám dỗ của lối sống thịthành.

Bình-Nguyên Lộc cũng chú tâm đến cho con người ở chốnthị thành, vào thời mà văn minh vật chất tràn ngập sau thế chiến thứ hai. Conngười biến tính, mất căn bản, bê trễ chuyện gia đình (Gieo Gió Gặt Bão) thành ra hư hỏng, vô trách nhiệm với xã hội (Nhện Chờ Mối Ai, Nửa Đêm Trảng Sụp).Nhưng như đã trình bày ở trên, đặc điểmnổi bật của các tác phẩm của Bình-Nguyên Lộc là tình đất, tình quê-hương. Nhiều truyện của ông thực ra là những tùy bútnhư các truyện trong Mưa Thu Nhớ TằmCuống Rún Chưa Lìa. Trong các tùybút này, Bình-Nguyên Lộc tỏ ra là một người yêu quê hương xứ sở. Tình yêu đấtnước là một đề tài hay được Bình-Nguyên Lộc khai thác qua góc nhìn vănhoá, lịch sử và sau cùng là nhân chủng, các chi tiết, địa danh đều ẩn chứadấu-tích thời gian, lịch sử và nếp sống của con người qua nhiều thời đại, thếhệ.

*

Các nhân vật của Bình-Nguyên Lộc gồm đủ loại, từ nhữngcon người bình thường, các nữ sinh, sinhviên trường thuốc, kiến trúc sư, cô thầy giáo, công tư chức, nhà báo, đến văn nghệ sĩ, kinh doanh lớn; cả gáibuôn hương, trộm cắp, dân anh chị, me Tây, me Mỹ,  hay ... ma Hời, ma Việt, v.v. Các nhân vật nam của ông hơi dễ dãi, không rõ nét“nam” như các người nam trong tiểu thuyết của Sơn Nam. Thường tâm lý các nhânvật của Bình-Nguyên Lộc đều tốt đẹp rõ nét : trong Đò Dọc có ông bà Nam Thành, bà phủ mẹ của Long, Long nghệ sĩ nhưngkhi cần cũng biết bổn phận, hay cô Hương lớn nhất nhà nhưng yên lặng đến dửngdưng, chấp nhận hoàn cảnh, không hề đau khổ. Cô Hoa có hơi lắm lời theo lẻo,đánh chị sứt mặt, nhưng lại có lòng : “... điều đó tuy bậy, nhưng những kẻ maymắn hơn liệu có lương thiện được hay không nếu đứng vào địa vị họ?” (ĐD, tr.233)!

Chuyện tình ở Bình-Nguyên Lộc ít éo le, thường là đônhậu, nhẹ nhàng, nhưng cũng có những bất ngờ! Không khí tiểu thuyết của ông vui,lạc quan. Trong Trâm Nhớ Ngàn Thương nhân vật Ngàn từ yêu đi đếnthương, lo lắng cho người con gái mà giađình rơi vào hoàn cảnh éo le. Phông là chuyện tình nhưng có nhiều trò chơi,đuổi bắt và bi kịch.

 Cốt chuyện nếu córối rắm thì cũng có giải pháp, lối thoát. Hoà hoãn, như đoạn cuối Đò Dọc, đám trẻ trở về Sài-Gòn, còn haiông bà Nam Thành ở lại Thái Huyên Trang bên suối Lồ-Ồ hợp với tuổi già. Lạinhiều khi bất ngờ và thích thú chứ không bi đát. Tâm lý nhân vật ít được đàosâu. Trong suốt cuốn truyện dài Đò Dọc chỉ có nhân vật ông Nam Thành là có mộttâm lý linh hoạt, vì có thể cũng là tâm sự và dáng dấp của ông. Bình-Nguyên Lộcở nhiều tác phẩm lạm dụng nhiều đối thoại, tình tiết kéo dài không cần thiếthoặc nơi khác, lại sa đà đi vào lãnh vực nghiên cứu, lý luận.

Ông có tài quan sát, nhất là về thảo mộc. Rừng cây dầulông vùng Tân Uyên trong Nhốt Gió(1950) : “Nếu cây trắc giống như người già háp, lâu lớn, cằn cỗi, cây sao giốngmột người mạnh mẽ vừa tầm thì cây dầu giống một anh cao lỏng khỏng, y phục lạiđơn sơ. (...) Rừng dầu thưa, thân dầu suôn đuồn đuột vươn mình lên cao mãi tậnđâu. (...) Trên lớp lá dầu tròn, xòe ra như cánh quạt bông dầu nhuộm hồng cảkhu rừng. Bông dầu lông đỏ lợt, lấm tấm những điểm trắng rất đẹp. Họ đạp lênnhững lá dầu kêu rôm rốp. Trên đầu họ ong kêu vù vù là muôn ngàn người đươngtrò chuyện trên ngọn cây. Những miệng dầu bị đốt, hả miệng đen ngòm dưới ngọncây”(8).

Trong Đò Dọc: “Tráisao, trái dầu bay đẹp mà rơi cũng đẹp. Nhưng trái trắc bay trông lại buồn cười.Cánh của trái ấy không chia ra hai nhánh, hoặc bốn nhánh mà lại bao quanh tròncả trái. Trái trắc, nếu gió to thì bay cuồng loạn lộn nhào, còn nếu gió nhẹ thìbay như dĩa bay mà các cô thấy trong chiếu bóng...”.

Đoạn mở đầu truyện ngắn Rừng Mắm, ông tả tâm trạng thằng Cộcdõi theo con chim bói cá: “Chimđang bay lượn bỗng đứng khựng lại, khiến thằng Cộc thích chí hết sức. Nó theodõi con chim thầy bói ấy từ nãy đến giờ, chờ đợi cái phút này đây. Thật làhuyền diệu, sự đứng yên được một chỗ trên không trung, trông như là chim aitreo phơi khô ngoài sân nhà. Chim thầy bói nghiên đầu dòm xuống mặt rạch giâylát rồi như bị đứt dây treo, nó rơi xuống nước mau lẹ như một hòn đá nặng. Vừađụng nước nó lại bị bắn tung trở lên như một cục cao su bị tưng, mỏ ngậm mộtcon cá nhỏ” (KT tr. 11).

Dù không đưa ra tư tưởng lớn nhưng Bình-Nguyên Lộc cónhững triết lý thực tế về cuộc đời. Hùng, một anh sinh viên “trường thuốc” vốnsợ xác người chết, nhưng ngày kia gặp xác một người phụ nữ có thể từng là ngườianh yêu, đã thay đổi thái độ, “tôi không còn đau khổ vì cái chết vất vả củangười tôi yêu nữa mà đau một niềm khác anh à. Tôi đau cho cái nghĩa của đời conngười liền sau khi chết. (...) Tôi sẽ làm cho sự sống còn hoài, không nhữngđánh bại bịnh tật, mà cả sự già mòn nữa” (Ba Sao Giữa Giời, KT tr. 55). Tỳ Vết Tâm Linh nói đến khía cạnh tâmthần với những ám ảnh và động lực sống của các nhân vật, một đề tài quan-thiếtđối với nhà văn Bình-Nguyên Lộc.

Xin mở dấu ngoặc nói đến một chi tiết trong truyện ngắnRừng Mắm nổi tiếng là hay nhất của ông và đã được dịch ra Anh Pháp ngữ.Theo Bình-Nguyên Lộc tả trong truyện, cây mắm là những “cây không dùng được đểlàm gì cả, cho đến làm củi chụm cũng không được”, mọc nhiều thành “rừng”. TheoLương Thư Trung, một cây viết tùy bút ở vùng Đông Bắc Hoa Kỳ, thì cây mắm “làmột loại cây tạp, có thịt cứng, và mọc thành rừng tại những nơi gần bờ biển.(...) Lúc còn nhỏ, cây mắm có nhánh um tùm. Về sau cây mắm lớn thêm, những cànhnhánh nhỏ này tự động rụng hết, để bắt đầu đâm chồi mới cho tới lớn làm củiđược”. Ông Trung đã dọ hỏi nhiều người quen từng biết cây mắm và ngay chính bảnthân ông sau 1980, khi “học tập cải tạo” về, từng phải vác củi cho lò gạch, đãtừng vác những thân cây mắm “dài cở một thước” (9). Với tất cả quí mến văn tàiBình-Nguyên Lộc. thiết nghĩ chi tiết này cũng nên được ghi nhận. ChínhBình-Nguyên Lộc đã gián tiếp cho biết đã viết truyện này gợi hứng từ một bứctranh vẽ (10). Quan trọng là tác-giả đã thành công về kỹ thuật viếttruyện gây thú vị nơi người đọc!

*

Là người chủ trương tờ Vui Sống (ra được 10 số), Bình-Nguyên Lộc viết nhiều truyện vui và đãxuất bản tập truyện Tâm Trạng Hồng(1963). 25 truyện trong tập này kết thúc bất ngờ gây thích thú ngạc nhiên nơingười đọc cũng như cho thấy tài hómhỉnh và quan sát bén nhậy của tác-giả.Tập Tân Liêu Trai (1959) cũng như tậptruyện dài Cõi Âm Nơi Quán Cây Dương(1972) còn chứng tỏ ông là người thực tế. Truyện trong hai tập này có vẻ quáiđản nhưng kết cục khoa học thuần lý thay vì phải là hoang đường như các truyệnthuộc cùng loại. Với Bình-Nguyên Lộc, người đọc biết không có ... ma, và ma nếu… có thì cũng là thân thiết, có duyên nợ (hoặc có lý do hoặc ma là ruộtthịt trong truyện Câu Dầm) mớiđược gặp nhất là gặp thường xuyên như nhân vật xưng Tôi với ma-nữ Trường-Lệtrong tiểu-thuyết Cõi Âm Nơi Quán Cây Dương!Bình-Nguyên Lộc có lối khôi hài duyên dáng và nhân vật buồn của ông cũng ítquan trọng. Sự việc nếu có ‘bi’ thì ông nói qua loa, còn để nói chuyện đùa vui.Có thể nói Đò Dọc là sân khấu hài của nhà văn Bình-Nguyên Lộc, từ ôngNam Thành, đến các cô con gái, cậu “công tử” Quờn,.. Trong lời nói cũng nhưcảnh được tả. Nhưng cũng trong Đò Dọc, cái vui nhộn có hơi nhiều, mất cảtự nhiên, như khi các cô đang mong Bằng lâu không đến thì một cô “kêu rú lên”và Bằng xuất hiện! Hay cần phải bất ngờ đến thế?

Bình-Nguyên Lộc hóm hỉnh trong cách tả cảnh lạ lẫm: “Đènpha trên xa lộ bắt tréo nhau như những lưỡi gươm dài mà mấy tay hiệp sĩ dạkhách khổng lồ nào đang so kiếm giữa đêm trường” (Đ.D., tr. 44). Hay: “Kên kênbị đốt lửa mang theo mỗi chú một cục lửa đỏ lòm trong bầu trời đen của đêm vừaxuống” (Đ.D., tr. 78).

Phong cách kể chuyện vui sống, hài hước dễ dãi trởthành đặc điểm quyến rủ. “Tác giả thiên truyện võ hiệp ‘Sơn đông kiếm hận’ lụclạo khắp cả các ngăn của chiếc bóp phơi của chàng mà chỉ tìm được có mười bốnđồng, nằm ở ba nơi khác nhau. Chàng mừng rỡ biết bao mà chợt nhận ra rằng cònmột ngăn nữa, ngăn bí mật rất khó thấy vì nó lẫn với bao ngoài của cái bóp. Chàngthọc tay vào đó và tim chàng bỗng đập thình thình vì đầu ngón tay chàng đụngphải thứ giấy mềm quen thuộc. Dương Châu kẹp tờ giấy ấy bằng hai đầu ngón tayrút ra thì ô hô, đó là tờ giấy hai đồng” (Quán Tai Heo) (11). Tác-giả dùngnhiều ví von, như trong Ba Con Cáo khi túng tiền : “Đất Sài-Gòn, những ngày cuối tháng mà mưa dầm, thì tiềnbạc nó cũng sợ lạnh, không hề dám ló ra ngoài”. Hay khi dùng tình nghĩa vợchồng đem so với đất: “... vợ chồng không thân thiết với nhau hơn là mình vớiđất. Vợ chồng chỉ ăn ở với nhau ba bốn mươi năm là cùng, đất thì nó thấy mìnhsanh ra, lớn lên, già yếu, rồi nó lại ôm mình khi mình chết. Mình cũng thấy nótừ lúc lững chững bước đi cho tới lúc chống gậy mà lê bước...” (Phân NửaCon Người, CRCL tr. 97).

Cuộc đời làm báo đã hại giá trị văn chương các tác phẩmcủa Bình-Nguyên Lộc. Như ông đã kể trong bài “Vài kỷ niệm viết lách với ThanhNam” (12), nhà văn viết tiểu thuyết trên các nhật báo ở miền Nam thời bấy giờ(1954-1970) thường viết vội vàng, ngay cạnh máy in, được câu nào đưa thợ xếpchữ câu đó, hay kéo dài và xuống hàng. Tiểu thuyết Đò Dọc là dấu vết, hễ chấm câu là xuống hàng, khi in đã không sửalại. Cao điểm là năm 1957, ông viết mỗi ngày 11 tiểu thuyết cho 11 nhật báo(13). Do đó không viết một hơi, viết trước, các tiểu thuyết của ông cũng nhưnhiều nhà văn khác trong cùng hoàn cảnh đã không được sáng tác theo kiểu chămsóc nghệ-thuật. Và tình tiết kết cấu có khi bừa bãi, dài dòngkhi không cần thiết. Có thể nói ông kể chuyện hơn là viết tiểu thuyết.Bình-Nguyên Lộc đành thúc thủ theo cuộc sống thời đại máy móc vậy, nhưng ôngnghĩ: “Khi mà ai cũng vội vàng cả thì người ta sẽ đánh giá trên cái gì còn lạicủa mỗi nhà văn trong không khí hấp tấp chung đó” (14). Chính Bình-Nguyên Lộcđã tiết lộ ông viết nhiều như vậy bắt nguồn từ lời khuyên của nhà văn Nhất Linhviết đều và hứng sẽ đến như Thạch Lam từng áp dụng (15). 

Bình-Nguyên Lộc mặt khác dễ dãi về hình thức. Trước hếtvới ông, hình như kỹ thuật viết truyện hay tiểu thuyết gần như nhau, dài ngắnchỉ ở tình tiết và thời gian diễn biến. Thứ nữa, tác giả hay pha lẫn thể loạihoặc đang kể ngôi thứ ba thì cho cái “tôi” nhảy vô lý luận thay cho nhân vật: “Ởthôn quê miền Đông, nhứt là ven các con lộ, không hiểu tại sao trong vòng mườilăm năm nay cỏ bù xít mọc nhiều quá. Các bạn biết thứ cỏ ấy chăng? Đó là thứcỏ...” (Đ.D. tr. 214).

Bình-Nguyên Lộc tinh quái nhưng đôn hậu khi tả một anhchồng ao ước có cô vợ bé khi thấy nhà giàu lắm vợ: “Chưa có vợ mà Khánh đã gầysút đi vì mất ngủ. Mất ngủ vì lo toan phương tiện tài chánh mà cũng vì bận tínhmọi việc xẩy ra ở các nhà vợ bé.

Chín giờ chàng lắng đợi chiếc xì-po hai chỗ ngồi của cáiông mặc áo con chim con cò. Chàng tưởng tượng cô Mari đang uyển chuyển bước ramở cửa rồi nhảy ra bá lấy cổ lão cao bồi già. (...) Mỗi ngày đi làm bốn buổiKhánh đều ghé qua cô hàng thuốc lẻ ở đầu đường V. Vì ở đó có đèn đỏ, khôngngừng cũng không được. Mà ngừng một lần thì nó bắt phải ngừng hoài vì cô bánthuốc mặt rỗ hoa mè trông có duyên ớn” (Ngõ Hẻm Vợ Bé).

Luân lý lành mạnh, lạc quan, hồn nhiên, vui tươi theotruyền thống “lục-tỉnh”. Để cấu-trúc một câu chuyện, thường Bình-Nguyên Lộc chútrọng đến chi tiết, thật nhiều chi tiết và chính những chi tiết này đã đưa đếncho người đọc sự thích thú, đã đọc là phải đọc đến đoạn cuối. Trong truyện Thí Một Con Chốt,người hào hiệp như Tư Khâm vsauhóa ra là một tên phản loạn và cô gái gọi ông là ba đó cũng chỉ là phường bịpbợm, toa rập với Tư Khâm để cướp ăn của người khác!

Không văn chương với lý thuyết lớn lao, không phân tíchtâm lý theo học thuyết này nọ, không nhắm chiếu trên chiếu dưới, ông viết nhưsống, bình dị, ... Một mỹ học giản dị, dễ dãi. Ông không diễn tả tâm lý nhưnghay phân tích tâm lý như một người sành sõi, nhìn khắp, tinh quái có, dai dẳngcó, mà thường là đôn hậu! Một tâm lý bình dị của con người trong cuộc sốngthường nhật, những cảm nghĩ như mọi người. “Liên nghe qua thì biết Sang giờ nàyvẫn còn ngồi đó đợi Ngọc về mới cởi giầy, Ngọc tưởng hắn cũng chỉ mới về trướcđây một phút thôi. Không lý gì mà Ngọc nói đến giày vớ khi Sang đang làm côngviệc khác...” (16). Làm như giữa tác giả và độc giả như không có biên giới, cóthể hiểu nhau, tâm sự hay đối thoại không mặc cảm!

Nhà thơ

Bình-Nguyên Lộc còn là một nhà thơ; ông có tập Thơ TayTrái, một tiểu thuyết bằng thơ với tựa Thơ Ba Mén và một truyện thơ Vịệt Sử Trường Ca. Truyện thơ Thơ Ba Mén “dài chừng 2000 câu, đã đăng báo Duy Tân năm 1954” và theo Lời chú củaBình-Nguyên Lc ở đầu tập Thơ Ba Mén, ông cho biết, ông đã hứngcảm từ “một buổi mắc mưa tại chợ Ông Lãnh nghe một người mù đờn độc-huyền đưahơi theo lời ‘nói’ thơ của anh, cảm thấy rõ rệt sức quyến rũ của thơ bình dân,tôi mới nảy ra ý viết tập truyện dài này. (...) Tôi không có tham vọng viết mộtáng thơ tuyệt tác về hình thức như Kiều. Tránh cho thơ bình dân khỏi bị hạ thấpxuống bực vè, tránh những hoang đường cũ, thay vào đó những ý tưởng mới củathời đại, đó là tất cả mong mỏi của tôi” (17). Theo Hoàng Vyễn Ngư tiết lộ trêntạp chí Nghệ Thuật (18), Thơ Tay Tráigồm những bài thơ làm vào thời 1940, từng đăng trên hai tạp chí Thanh Niên, Bách Khoa, đã được một ngườibạn xuất bản trong thập niên 1960 (!) với 2222 bản. Họ Hoàng trích đăng lại CóNhững Ngày..., một bài thơ mà Bình-Nguyên Lộc cho là dở nhất của ông :

“Có những ngày lòng thấy trống không,
Lâng lâng không bợn như chén nước trong.
Như không khí đồng quê buổi sáng,
Như tiếng chuông chùa rơi trong mênh mông ...
Tôi rất sợ những ngày ngao ngán ấy,
Thà buồn hẳn đi để được trốn trong đau thương.
Không cảm thấy gì, lơ lửng giữa chừng đường.
Hồn chới với, bông lông, ôi ngao ngán bấy !”

Đoạn khai-từ tiểu thuyết Thơ Ba Mén như sau :
“Lạnh thấm lòng, mưa mai lác đác,
Quán bên hè, uống tách cà phê.
Nhìn ghe bồng chạnh tình quê,
Rưng rưng nước mắt: tư bề người dưng.
Bến Ông-Lãnh màn mưa bao phủ,
Ghe thương hồ ủ rũ dưới kia.
Ghe ơi, vài bữa ghe về,
Nhắn người dưới ruộng, cô Quì còn không?
Mùi đất nước ruộng bùn phảng phất
Nhớ cố hương ngây ngất lòng sầu
Năm năm, bao cuộc bể dâu?
Phút giây ôn lại như hầu hôm qua.
Bàn bên cạnh, mộtông bới tóc
Liếc sang mình đang khóc trộm thầm.
Đoán mình là kẻ đồng tâm,
Lân-la nói chuyện. Mưa dầm cứ rơi!
Cà-phê nóng lên hơi nghi ngút,
Lò than hồng lách-tách nổ tan.
Nghe ngườI kể chuyện xóm làng,
Cõi lòng ấm dịu, bang-hoàng, bang-khuâng.
Viết lại đây mẩu đời loạn lạc,
Thương những người chìm nổi, đầy vơi.
Thơ quê khôn tả hết lời,
Để ghi dấu vết một thời chiến tranh” (Trên Bến ÔngLãnh)(17)

Không khí đời sống trên kinh rạch chằng chịt ở miềnlục-tỉnh, nhịp sống trầm lặng, nhẹ trôi, như lục bình trong những con nước phùsa, như những con thuyền thương hồ trên sông rạch. Trong cái êm đềm đó nổi lênmối tình với một cô Quỳ dưới ruộng mà ngày trở về đã mất dấu, bóng chim tăm cá!

Truyền thống thơ này sẽ biến mất với sự sống chung vănhọc Nam-Bắc sau 1954 và phần khác thi-ca theo đà hiện-đại hóa với thế-giới.Những bài thơ gần với ca dao, câu hò. Ở đây chỉ có bức tranh nhân chủng học,folklore, do đó người đọc không nên tìm kiếm cách-tân ngôn-t, kỹ thuật, v.v. Nhưtình mẹ, được diễn tả bằng những lời lẽ đơn sơ, trong sáng:

 “Bánh cóhiệu L.U. con thích
Viết có viết Parker con ưa,
Ra dô Nhựt bổn nhỏ vừa,
Xe Honda nổ xin thưa : “tuyệt vời!”
Má ơi, con thưa nhỏ đôi lời :
Trong các hiệu Má, con thời mê hiệu “Má của con”.
Má của con không son, không phấn,
Má của con không áo đẹp, nước hoa,
Không lên xe xuống ngựa như các má gần nhà,
Mà sao con thấy gò má của má nỏn nà,
Con hít mùi má lại nghe ngà ngà say!
Má của con ơi, má lúc thúc nhà bếp hoài
Để kho cá, để làm bánh cho ai vậy má ?
Có phải chăng để ba con quên một ngày mệt quá,
Để cho con và lủ em con
Mà hai hàm răng và bao tử xay bon bon

(...)  Hiệu má củacon, với cái nhản áo the lụng thụng
Không téc ni cô lô như má của con Nhàn
Bày tủ kiếng, không rực rở huy hoàng,
Không được khách trầm trồ đứng ngắm.
Nhưng con tín nhiệm hiệu “Má của con” lắm lắm”. (Hiệu “Mácủa con”) (19).

Tập truyện ngắn Tình Đất mở ra với bài thơ “DângMá Thương” - cũng là bài mở đầu cho loạt bài “Thổ ngơi Đồng Nai” củaBình-Nguyên Lộc đăng báo Bách Khoa năm 1959 (20):

“Từ đáy thời gian, dậy tiếng ru
Ù ơ lời má, giọng trầm phù,
Má ơi, hồn đất bao năm thiếp,
Bỗng chốc trưa nay vắng, tít mù ...
Kẽo kẹc xà nhà tiếng võng đưa,
Đâu đây đồng vọng cõi xa xưa;
Thổ ngơi thơm phức; hồn ma cũ.
Lòng rộn vui mà mắt lệ mờ (...)”

Tình yêu thì nhẹ nhàng, dù đam mê có khi đưa đến ý quẩn.Trong tuyển tập Thơ do nhà Đông-phương của nhà văn Nguyễn Thị Vinh xuấtbản, một tuyển tập thơ của một số nhà văn như Nhật Tiến, Võ Phiến,… Bình-NguyênLộc có hai bài thơ nói chuyện thắt gút, một để đánh dấu tình yêu và một đánhdấu thời gian :

“Gút đầu đánh dấu niềm đau,
Nhìn bao mộng thuở ban đầu êm ru.
Mộng tàn như bọt phù du,
Ước xưa, mộng cũ được ngôi mộ đầu.
Vở lòng yêu là cái gút sau,
Gút ba là phút tôi trao thư tình.
Gút tư người đẽp làm thinh,
Gút năm chết hụt lúc rình xe hoa (... )” (Tôi Thắt GútĐời Thành Khúc, Sđd, tr. 3)

Bài Gút kia thì kể chuyện đường rừng:
“Đồng bào có người / Sống trong sơn cước
Văn minh chậm bước / Không biết tính ngày
Mỗi  độ tròn trăng/ Họ thắt một gút
Vào sợi dây găn / Đời dài hun hút (...)” (Người ThắtGút, Sđd, tr. 6).

Nhà báo

Ngoài mười hai năm làm công chức Sở trước khi theo khángchiến chống Pháp, ông sống về nghề viết báo rồi làm báo chuyên nghiệp từ năm1952 xen lẫn với những thời kỳ sống hẳn với nghề viết văn. Ông từng viết cho tờThanh Niên (1942-43) sau đó là cáctạp chí Nhân Loại, Đời Mới,Văn Hóa Ngày Nay, Bách Khoa, Văn, NghệThuật,v.v. cùng nhiều nhật báo. Bình-Nguyên Lộc chủ trương tuần báo Vui Sống (1959), làm tổng thư ký nhậtbáo Tin Sớm (1964-65) cũng như chủbiên các báo Tin Mới (1952), Hy Vọng (1966) và phụ trách trangvăn nghệ của báo Tiếng Chuông(1960-1963).

Tác-phẩmcủa ông mặt khác chứng minh thêm tính lạc quan, cũng là đặc tính làm nền chotuần báo Vui Sống do ông chủ trương năm 1959.  Báo Vui Sống (số 1 ra ngày9-9-1959) là nơi quần hội những cây viết thường xuyên là: Bình-Nguyên Lộc, SơnNam, Diên Quỳnh, Nguyễn Ang Ca, Tô Kiều Ngân, Trang Thế Hy, Thiên Giang, NgọcLinh, Kiên Giang Hà Huy Hà, Nguyễn Đạt Thịnh, Hà Liên Tử, Minh Phẩm (TTH), MinhĐức, Trần Lê Nguyễn, Từ Trẩm Lệ, Tường Linh, Khổng Nghi, Thanh Nghị, Lê Thương,Viễn Châu, ... Trong số có người từng đi kháng-chiến hoặc ‘nằm vùng’ sau đìnhchiến 1954. Đặt biệt báo nhấn mạnh có sự cộng tác của 20 cây viết nữ: ‘Cô ThuTrang, cô Linh Bảo, cô Minh Đức, cô Hương Trang. cô Linh Hà, cô Vinh Lan, côTrúc Liên, cô Kiều Mỹ Thôn, cô Thạch Hà, cô Hợp Phố, bà Mộng Liên,.... ‘. HợpPhố, Linh Bảo lúc đó đã nổi tiếng. Minh Đức văn trên báo hiền lành, trái hẳnvới Minh Đức Hoài Trinh của Sám Hối,... hoặc của Chiếm Lại Quê Hương, Bài ThơCho Quê Hương, Bên Ni Bên Tê sau này. Nhà văn Vinh Lan của Vui Sống mãi gầnđây mới xuất-bản tập truyện và ký Nỗi SợVà Niềm Hy Vọng (2006) và Hương Quỳnh(2007).

Lýtưởng của Vui Sống được in chữ đậmtrong một cột nhỏ: “Tôi được Thượng đế mời dự đại hội liên hoan nơi thế giannầy” Tagore  Thi hào Ấn Độ (trích tập thơ Offrandes lyriques). Nhưng, xinchớ hiểu lầm! Vui Sống không có nghĩa là cười đùa hay buông trôi để tận hưởngcuộc đời.  Và hội liên hoan không phải là những cuộc truy hoan. Vui Sống(la joie de vivre) là hòa mình với cuộc sống, để lấy thăng bằng hầu đủ can đảmmà làm việc. Trác táng không phải là Vui Sống, và kề gái đẹp, nếm rượu ngon,chỉ là nước bí của những kẻ mất thăng bằng. Vui Sống bắt nguồn nơi thanh thảncủa tâm hồn, mặc dầu ta bận rộn trí óc và nhọc nhằn xác thịt”. Người đọc biếtchủ trương, đường lối, quan điểm của VuiSống qua các bài mở đầu mỗi số, như trong Vui Sống số 1 với tựa đề “Ngả ba số mạng : Cộp... Cộp... Cộp...- Lýtưởng đi vắng!”:

“Trênđường lịch-sử, cứ vài mươi năm một, thì một dân-tộc tiến đến một ngả ba của sốmạng của họ.

Đólà một khúc quanh lịch sử vô cùng nguy hiểm mà họ bắt buộc phải chọn nẻo, khôngthể trốn tránh được. Chọn đúng đường, họ sẽ đến nơi xán lạn, chọn lầm, họ sẽrơi vào vực thẩm.

Màmột thế hệ hoang mang, không thế nào chọn đúng con đường được. Họ Phải Biết CáiGì Họ Muốn, tức là họ phải có lý tưởng.

Năm1945, ta đã đứng trước một ngả ba như thế. Ta đã chọn đúng con đường, là đemxương máu giành độc-lập,  vì trong thời tiền-chiến, ta có lý tưởng rõ rệt,đó là ý-chí tự quyết-định số phận của mình.

Từkhi độc-lập được thu hồi,  kẻ già an-phận vì kiệt lực, hoặc vì thích ngủtrên vòng hoa tráng lệ của thành công,  còn thế-hệ mới thì ngơ-ngác khôngbiết mình phải làm gì, trong khi còn không biết bao nhiêu công việc phải làm.

Cuộcphỏng vấn của Vui Sống, mà kết quả đăng bên trang 5, là bằng chứng hùng-biệncủa sự bỡ ngỡ của thanh niên hậu chiến.

Khônglý-tưởng là nguồn gốc của bao nhiêu là cuộc đời thừa, có cũng như không, lànguồn gốc của bao nhiêu cuộc đời hư-hỏng,  mà người ta không xét kỹ, cứ đổlỗi cho nhiều nguyên nhơn khác.

Hồitiền chiến, không nước nào có nhiều trà thất bằng nước Nhựt. Thế mà không thanhniên nước nào hăng hái với nhiệm vụ cho bắng thanh niên Nhựt của thời đó.

Hồitiền chiến, số vũ trường ở V. N. không kém số vũ trường bây giờ. Thế mà lúckhởi nghĩa, thanh niên ta đã đứng lên đáp lời sông núi, trong sô chiến-sĩ ấy,có rất nhiều thanh niên đã đi nhảy.

Hồitiền chiến, phim cao bồi vẫn chiếu ở đây. Thế mà thanh-niên ta thuở ấy khôngcao bồi.

Làvì thế hệ tuổi trẻ tiền chiến của ta có một chỗ nhắm để mà hướng tất cả tâm chívà hành động của họ về cái đích ấy: độc lập.

Tràthất, vũ-trường, hộp đêm,  hay gì gì nữa, không là nguyên-nhơn chánh củasự buông trôi để hưởng-thụ. Những ánh đèn mê hoặc ấy không làm sao rù quến nhữngcon thiêu thân được, nếu những con thiêu thân kia có hào quang khác, rực rỡ hơnđể mà say mê.

Khithanh niên được hào quang lý tưởng chìếm lòng họ thì vũ nữ hay tiên nga đi nữacũng chỉ là trò đùa giây lát, mà họ quên ngay sau vài giờ.

Nếuta cứ lười nghĩ, dễ dãi tìm những nguyên-nhơn dễ-dàng và gạt-gẩm như thế thìkhông bao giờ ta trừ được căn bịnh đồi trụy cả.

Chánhthủ-phạm là sự thiếu lý-tưởng, sự rỗng không nơi trí và hồn của con người.

VuiSống ra đời chỉ có một sứ mạng độc nhứt là gây cho thanh niên một lý tưởng. Khihọ có ngọn lửa thiêng ấy trong người họ rồi, thì xa hoa, trụy lạc khỏi phảitrừ, cũng bị họ khinh thường.

Tham-vọngtrên đây, Vui Sống cả quyết thực-hiện”.

Đời sống làm báo hại phần nào cho sự nghiệp văn-chươngcủa ông. Nhu cầu viết nhanh viết nhiều tiểu thuyết để cung cấp cho các ‘nhựttrình’, do đó thiếu phần chăm sóc văn-chương và sự cô đọng. Ngoài ra ông cònchủ trương nhà xuất bản Bến Nghé xuất bản phần lớn tác phẩm của chính ông.

Nhà biên-khảo

Ngoài một vài bài nghiên cứu về cổ văn viết chung vớiNguiễn Ngu Í về Tự tình khúc, Tì bà hành, Trường hận ca, Chiêu hồn, v.v., vàtập khảo luận đối chiếu Khinh-Tâm Bệnh Và Sáng-Tác Văn Nghệ viết chung vớitrưởng nam Tô Dương Hiệp. Trên tạp-chí Bách Khoa trong hai năm1958-1959, Bình-Nguyên Lộc cùng với Nguiễn Ngu Í phụ trách loạt bài sưu tập,thích nghĩa các phương ngữ miền Nam (“Tiếng địa phương”, “Thổ ngơi Đồng Nai” phần CaDao Miền Nam).Bình-Nguyên Lộc còn là tác giả hai công trình nghiên cứu về nhân chủng và ngữ học NguồnGốc Mã Lai Của Dân Tộc Việt NamLột Trần Việt Ngữ. Đầu thập niên1970, Bình-Nguyên Lộc có vẻ sáng tác ít lại, có thể vì đam mê nghiên cứu, đammê ông đã bắt đầu từ thập niên 1950 với Phù Sa viết về cuộc Nam tiến.

TậpNguồn Gốc Mã Lai Của Dân Tộc Việt Nam do nhà Bách Bộc xuất bản năm 1971,dựa trên nhiều tài liệu khảo cổ và nhân chủng học, khám phá về thời “thượng cổsử 5000 năm của dân ta”. Ông kết luận dân Việt không gốc Hán từ Bắc thiên cưxuống mà từ biển vào. Trong suốt gần 900 trang, Bình-Nguyên Lộc, chứng minhHoa-Việt có nhiều điểm bất tương đồng và Việt Nam ta không phải gốc Tàu, phảnchứng lại những thuyết của Nguyễn Phương và nhiều nhà nghiên cứu Pháp.Phương-pháp luận của ông đi xa hơn phương-pháp cứng rắn của Nguyễn Phương chỉcăn cứ trên những tài liệu lịch sử mà bỏ qua những phương-pháp nhân văn và khoahọc khác. Theo Bình-Nguyên Lộc, chủng Mã-lai nguồn gốc của dân-tộc Việt Namphát tích từ Hi-mã-lạp-sơn và di cư từ vùng Hoa Bắc mà ông gọi là Cổ Việt. Cũngtheo ông, nên gọi văn hiến khi đã tiến tới chế độ vua chúa rồi, do đó theo ông,bốn ngàn năm văn hiến ta vẫn dùng là sai vì theo tiêu chuẩn này, đến năm 1970dương lịch, Việt Nam chỉ mới có 2578 năm văn hiến mà thôi - trùng với thời kimkhí cũng 2578 năm. Bình-Nguyên Lộc cũng mở tầm nhìn khiến người Việt phải nghĩđến nguồn gốc đa dạng của dân-tộc. Từ khi được xuất bản, công trình củaBình-Nguyên Lộc đã được nhiều nhà nghiên cứu tham khảo, trích dẫn cũng như phảnbác. Dù gì thì công trình của Bình-Nguyên Lộc cũng đã có công lớn đặt lại nguồngốc của dân-tộc Việt Nam một cách khoa học hơn là chỉ căn cứ trên huyền thoạivà lưu truyền. Hai ba thập niên sau nhờ có những tiến bộ mới về huyết thống, ditruyền học (DNA) và sinh học, đã có thêm những chứng minh mới hơn và cũng đãcông nhận nhiều quan điểm năm 1970 của Bình-Nguyên Lộc. Theo tiết lộ của nhàvăn Võ Phiến (21) thì đây mới chỉ là tập 1 vì Bình-Nguyên Lộc đã viết xong tập2 chưa kịp xuất bản thì xảy ra biến cố 1975.

Bình-Nguyên Lộc qua Lột Trần Việt Ngữ (Nguồn Xưa,1972. 408 tr.) đã dùng ngôn ngữ để tìm nguồn gốc dân-tộc Việt Nam, một khíacạnh mà cuốn Nguồn Gốc Mã Lai Của Dân Tộc Việt Nam mới khởi dẫn nhưng chưa đisâu vào chi tiết. Trong Lột Trần Việt Ngữ,ông chứng minh tiếng Việt vốn đa-âm nếu không muốn nói là ta đã có một văn tựriêng, trước khi bị Nhâm Diên và Tích Quang đem chữ Hán và văn hóa Tàu phổ biếnvà Mã Viện đem quân sang xâm lăng tiếp nối công việc đồng hóa. Dấu vết đa-âmngày nay còn thấy trong những từ kép như chợbúa, múa may, cây cối, v.v.; đó cũng là dấu vết nguồn gốc Mã-lai của tiếngViệt. Ngôn ngữ Việt còn cho thấy nhiều dấu vết của Phù Nam và ảnh hưởng tiếngTrung Hoa ngoài nguồn bác học Nho còn có nhiều ảnh hưởng của tiếng nói TriềuChâu và Quảng Đông bình dân nhất là ở miền Nam. Đó cũng là lý do có sự khácbiệt ở tiếng Bắc và tiếng Nam, như to /bự, gió chướng / gió cấn, thế à / vậy hả, giả vờ / làm bộ, v.v. Cũng trongnghiên cứu này, Bình-Nguyên Lộc cho biết ngôn ngữ Nhựt-bổn cũng chịu ảnh hưởnghai nguồn Mã-lai như Việt Nam, nhưng cách tiếp thụ có khác, và nửa dân Nhựt gốcNam-Dương. Hai nguồn Mã-lai là Lạc Địch tức Lạc bộ Trãi (austroasitique, chuy)ngoài Việt Nam và Nhựt còn cả Đại Hàn, và Lạc bộ Mã (austronésiens) là gốc củaNam Dương và người Mường ở Bắc Việt.

Trong các sáng tác, hơn một lần, Bình-Nguyên Lộc đã nêunhững hiểu biết về ngôn ngữ của mình (như truyện Nóp, Đệm, Chiếu Mùng, v.v.).Trong Đò Dọc, ông phân biệt con chànghiu với con chẫu chuộc của miền Bắc (tr. 63), bánh xèo với bánh khói của ngườiHuế (tr. 17); và bánh tét bánhchưng trong Quyển Gia Phổ. Trong các truyệnngắn viết cuối đời ở hải-ngoại, ông thiên về khám phá nhân chủng và ngôn ngữ,trong khi trước đó đôi bận ông đã để lộ sự lưu tâm thường trực này của ông, nhưmột đoạn lạc lõng trong tiểu thuyết Đò Dọc: “Chỉ có vào ở vài ngày trong mộtlàng dựa sông Đồng Nai trên Biên Hòa, cảnh đẹp hơn dưới mình, người rất vănvật, và lòng người, chí  rất Việt Nam chớkhông phải là tao loạn tâm hồn Cao Miên, Ấn Độ, Trung Hoa như ở vài làng dướita là cái ngã ba văn hóa Hoa Ấn” (tr. 65).

Bình-Nguyên Lộc ngoài ra đã soạn xong những bộ Tự VựngĐối Chiếu 10 Ngàn Từ, Tự Vựng Danh Từ Mã-Lai Mà Trung Hoa Vay Mượn, v.v. đếnnay vẫn chưa được xuất bản (cùng trường hợpvới Sửa SaiCổ Sử, Từ Ðiển Cổ Ngữ Mã Lai Ðối Chiếu, Trường Giang Cửu Long, Ðổ Xô Vào Nam,v.v.) (22). Cùng một lãnh vực nghiên cứungôn ngữ Việt Nam, Bình-Nguyên Lộc trở về nguồn gốc nhân chủng, khảo cổ, trongkhi Vương Hồng Sển, tác giả Tự Vị TiếngViệt Miền Nam (1993) đi tìm nguyên ngữ từ văn liệu lịch sử và địa lý, và LêNgọc Trụ, tác giả Chánh Tả Việt Ngữ(1954), Việt Ngữ Chánh Tả Tự-Vị (1972)và Tầm Nguyên Tự Điển (1993), truykhảo sự biến thể lịch sử, tự-nguyên và âm-vị tiếng Việt, dõi theo biến thiêncủa vận và thinh cũng như luật ngôn ngữ để viết cho đúng chính tả (hay để“viết ít sai chữ Việt” như ghi ở tiểutựa cuốn Chánh Tả Việt Ngữ). Cuốnsau cùng, Tầm Nguyên Tự Điển, có thêmphần “tương đồng ngôn ngữ” gồm những tiếng Việt vay mượn lẫn nhau với cácdân-tộc vùng đông-nam-á. Những khám phá của các vị này nhất là của Bình-NguyênLộc có thể giúp tìm nguồn gốc dân-tộc Việt Nam và lịch sử nhân chủng vùngđông-nam-á. Có thể khám phá ngôn ngữ học của Bình-Nguyên Lộc chưa đủ để xácthực nguồn gốc dân-tộc và có thể bị những tiến bộ khoa học mới gần đây lung laygiả thuyết! Nhưng rồi sẽ có những tiến bộ khoa học và nhân chủng khác phủ nhậnhoặc vô hiệu hóa những kết luận của hôm nay. Dù gì thì những khám phá củaBình-Nguyên Lộc đã là những đóng góp quý báu cho lãnh vực ngôn ngữ cũng nhưnhân chủng học v dân tộcViệt-Nam đa chủng và chịu nhiều biến động và tai ương!

*

Nhàvăn Bình-Nguyên Lộc xem văn chương là lương tri của thời đại, do đó ông đã kiêntrì trong đường hướng này. Bình-Nguyên Lộc yêu nước từ căn bản tình yêu đất,yêu làng quê nơi chôn nhau cắt rún. Trong tác phẩm, Bình-Nguyên Lộc rõ là cóchủ trương đề cao và gìn giữ cội nguồn dân tộc, đề cao tình-yêu quê hương, đấtnước, thiết tha với lịch sử dân tộc - thiết tha đến độ khảo cứu tận nguồn gốcdân-tộc với bộ Nguồn Gốc Mã Lai Của DânTộc Việt-Nam. Dù một số biên khảo của trong nước có nhắc danh tính và tác-phẩmcủa Bình-Nguyên Lộc nhưng đến nay chưa có thể kết luận rằng Bình-Nguyên Lộcthuộc thành phần như Lý Văn Sâm, Sơn Nam, Trang Thế Hy, Vũ Hạnh, v.v. haynhư  Nguyễn Hiến Lê trước 1975. Có chănglà những nghi vấn ở một số nhà bình luận, nhà báo, hay chính-trị của miền Namhay ở hải ngoại như Phạm Kim Vinh (23), v.v. Trong nước thì vinh danh tôn ônglà nhà văn “yêu nước tiến bộ cách mạng trên văn đàn công khai Sài-Gòn 1954-1975”(24) hay là “nhà văn tiểu tư sản yêu nước” (25), gộp Bình-Nguyên Lộc vào chung thuyềnvới Sơn Nam, Trang Thế Hy, cả những nhân chứng mà không thể có đối chứng nhưViễn Phương (26). Nói đến yêu nước thì ai cũng muốn vơ vào theo định nghĩa củamình, kể cả uốn nắn lịch-sử! Tuy vậy, nếu chỉ xét toàn bộ sự-nghiệp văn hóa vàkhía cạnh tư tưởng văn-nghệ dân-tộc qua các tác phẩm của ông, thì theo thiển ý,cũng đã có thể liệt ông vào hàng ngũ yêu nước đơn-thuần và chân-chất tức yêunước chấm hết, không phụ đề chính-trị và ý-thức-hệ (27). 

Mặt khác, cá tính miền Nam lục tỉnh đã rõ rệt trong nhiềutác phẩm của Bình-Nguyên Lộc, qua ngôn ngữ, nhân vật, qua nhân sinh quan lạcquan theo truyền thống và cá tínhcon người nơi vùng đất mới và một tình yêu đất nước thật đậm đà của tácgiả. Cá tính này, ngoài Bình-Nguyên Lộc, còn lộ rõ hơn nữa với các nhà văn SơnNam, Lê Xuyên, Ngọc Linh, v.v. - mỗi người một cung cách riêng. Và mộtBình-Nguyên Lộc nếu còn lại trong lòng người đọc của ông như có lần ông đã trảlời với nhà văn Nguiễn Ngu Í đã dẫn ở trên, phải chăng là phong-cách lục-tỉnhbình dị và cởi mở, không làm dáng, ráng làm vui, xuề xòa, không lý thuyết vănchương, v.v. Nhưng rõ rệt là Bình-Nguyên Lộc đã ý thức sứ mạng văn chương của mình và ông vẫn được xem là nhà văn điểnhình miền Nam.

Chú-thích:

1. Lê Phương Chi. “Phỏngvấn nhà văn Bình-Nguyên Lộc”. Tin Sách,32, 2-1965, tr. 24.

2. Sơn Nam. “Đọc tác phẩm đầu tay củaBình-Nguyên Lộc”, Thời Tập, số 12,10-1974, tr. 4.

3. Truyện Quán TaiHeo đăngbáo Tiểu Thuyết Thứ Bảynăm 1960, trong truyện có một bài thơ củaMinh Phẩm sau được Phạm Duy phổ nhạc và nhiều người vẫn nghĩ là của Bình-NguyênLộc. Theo lời kể của Bình-Nguyên Lộc khi Lê Phương Chi phỏng vấn năm 1965 (Bđd,tr. 26), thì Quán Tai Heo là một truyện in trong tập Quán Bên Đường (?). Tácgiả cho biết ông viết về một người bạn tên Minh Phẩm và trong truyện có tríchthơ người bạn này, sau được Phạm Duy phổ nhạc. Thật ra tựa tập truyện là Quán Tai Heo, Cao Huy Khanh trong bàiviết trên Thời Tập s12, 10-1974, đã ghi là xuất bản năm 1960 và nhàVạn Xương tái bản năm 1967, bàn sau này gồm 156 trang và ở cuối tập có in kèmphụ-bản bài phổ nhạc của Pham Duy với tựa “Khoai ngọt bánh đắng”. Minh Phẩm lànhân vật có thật, chính lànhà văn Trang Thế Hy; lúc Bình-Nguyên Lộc viết truyện và đăng báo (1959) thìTTH đang hoạt động bí mật.

4. Đò Dọc. Bản chụp lại của nhà Xuân Thu (Los Alamitos CA), s.d., tr.72-75.

5. Nguyễn Nam Anh. “Phỏngvấn nhà văn Bình-Nguyên Lộc”. Văn SG,199, 1-4-1972, tr.2.

6. Nguyễn Nam Anh.Bđd, tr. 13.

7. Bàng Bá Lân.Văn,Thi-Sĩ Hiện Đại: Kỷ Niệm-Nhận Định Tập 2 (Sài-Gòn: Xây Dựng, 1963), tr. 15,26.

8. Trích lại từ SơnNam. “Đọc tác phẩm đầu tay của Bình-Nguyên Lộc”. Bđd. tr. 5-6.

9. “Cây mắm trong ‘RừngMắm’ của nhà văn Bình-Nguyên Lộc” Văn HọcNghệ Thuật www.saomai.org, 360, 13-01-1998.

10. Nguiễn Ngu Í. Sống Và Viết Với .... (Sài-Gòn: NgèXanh, 1966) Los Alamitos CA : Xuân Thu tb, tr. 234.

11. Quán Tai Heo, tr. 76. Trích theo Cao Huy Khanh, Thời Tập, số 12, 10-1974, tr. 30.

12. Văn Học (CA), số 5, 6-1986, tr. 19-24.

13. Phỏng vấn NguyễnNam Anh. Bđd, tr. 5: Vào năm 1957 thìtôi viết mỗi ngày11 feuilletons. Nhưng sau đó chính An Khê và Lê Xuyên dẫn đầu.An Khê có năm viết tới 12 feuilletons mỗi ngày, nhưng tôi chưa hề thấy ai vượtqua con số 12 nổi”.

14. Nguiễn Ngu Í, Sđd,tr. 232.

15. Lê Phương Chi.Bđd, tr. 23.

16. Nhện Chờ Mối Ai, Sài-Gòn : Nam Cường, 1962. T. 2, tr.18.

17. Theo Bàng Bá Lân.Sđd, tr. 49-50.

18. Theo Hoàng VyễnNgư. “Cuộc đời các nhà văn Việt-Nam: Bình-Nguyên Lộc”. Nghệ Thuật, 1966 , tr. 28.

19. Tuyển tập Thơ. Sài-Gòn : Đông-phương, 1967. Tr. 5.

20. Theo NguiễnNgu Í, Sđd, tr. 237-8.

21. “Bình-Nguyên Lộc,một nhân sĩ trong làng văn”. Tuyển TậpBình-Nguyên Lộc (Paris?: An Tiêm, 1999). Tr. X.

22. Bình-Nguyên Lộccòn là dịch giả một số truyện Pháp của Alphonse Daudet, Anatole France, JulesRenard. X. Bàng Bá Lân. S đd, tr. 22. 

23. Phạm Kim Vinh. Giải Phóng Việt-Nam,Huyền Thoại, Thực Tại Và Hi Vọng. [California]: Tủ Sách PKV, 1986, tr. 201.Nhưng trong bản in lần 2 của NXB Văn Lang, thì danh xưng BNL được thay bằngcụm-từ ‘một nhà  văn lớn gốc quốc gia’.Vì chiến tranh ý thức hệ và hoàn cảnh, một số trí thức và nhân vật cộng đồng ởngoài nước cũng như kẻ cầm quyền trong nước từng và vẫn có tính cả-nghi và ámảnh.

24. Văn Học Yêu Nước Tiến Bộ - Cách MạngTrên Văn Đàn Công Khai Sài-Gòn 1954-1975. Tp.HCM : Nxb Văn Nghệ Tp.HCM, 1997.

25. Nhãn do Sơn Nam gán cho Bình-Nguyên Lộckhi viết tựa cho bản in lại Bước Lang Thang Trên Hè Phố Của Gã Bình-NguyênLộc (NXB Trẻ, 1999).

26. Trần PhỏngDiều trong bài “‘Con Tám cù lần’ của Bình-Nguyên Lộc: người ở thành thị hoài niệmvề chốn thôn quê” (www.phongdiep.net),đã thuật lại “sau Mậu Thân 1968, hàng loạt cơ sở cách mạng của ta bị vỡ, nhàthơ Viễn Phương đã đến gặp ông (BNL) để gầy dựng lại cơ sở mới thì ông khẳngđịnh rằng: “Tôi vẫn là người của các anh mà!”. Nói điều này để thấyrằng, mặc dù sống và viết dưới ách thống trị của kẻ thù, nhưng Bình-Nguyên Lộcvẫn là người của cách mạng, vẫn có tấm lòng yêu nước vô cùng sâu sắc” (ViễnPhương. “Thương một nhành mai”. Kiến thứcngày nay, số Xuân Mậu Dần 1998).

27. Vào thời điểm 2007, NguyễnThị Thu Trang trong bài “Vài nét về văn xuôi đô thị miền Nam giai đoạn1954-1975” (Nghiên Cứu Văn Học, số 5,2007) dù gì cũng đã có cái nhìn thoáng, mở, hơn : “ Đi qua những thành kiến cực đoan cá nhân, những xung độtvề chính trị, những cuộc tranh luận sôi nổi về vấn đề truyền thống và hiện đại,những biến hóa nhiều chiều của văn chương đương thời..., tác phẩm của nhiều nhàvăn như Sơn Nam, Bình-Nguyên Lộc, Võ Hồng, Trang Thế Hy, Nguyễn Văn Xuân, MinhQuân... viết ở thập niên 50, 60 trong lòng đô thị miền Nam vẫn còn được nhiềungười yêu thích. Điểm chung nhất và là chỗ dựa vững bền của nó là hướng đếnnhững giá trị văn hóa dân tộc, là bản sắc văn hóa mỗi vùng miền và tình yêu quêhương chân thành, tha thiết”.

 

Montréal, 7-1996, 11-2007