Trên các diễn đàn mạng xã hội, câu chuyện kể rằng Giáo sư Trần Văn Khê đã phản biện một vị Thủy sư Đề đốc Pháp tại Hội Truyền bá Tanka (Paris) được chia sẻ khá rộng rãi và thường được xem như một biểu hiện của niềm tự hào dân tộc. Theo giai thoại này, vị Đề đốc Pháp chê văn học Việt Nam “không có áng văn nào đáng kể”, và Giáo sư Khê đã đáp lại bằng cách dẫn chứng bài văn bốn chữ “Nhất” của Mạc Đĩnh Chi để khẳng định giá trị văn hiến của dân tộc và tài năng của tiền nhân.

Dù câu chuyện đó thực sự do Giáo sư Trần Văn Khê kể lại hay được lưu truyền qua những cách thuật lại làm nổi bật tài năng và sự uyên bác của ông, thì dưới góc nhìn học thuật, câu chuyện này vẫn đặt ra nhiều vấn đề cần được xem xét, từ cách ứng xử trong một diễn đàn văn hóa quốc tế đến tính xác thực của các chi tiết lịch sử.

Nếu nhân vật được nhắc đến trong giai thoại thực sự là một cựu Thủy sư Đề đốc Pháp từng giữ vai trò chỉ huy trong quân đội và tham dự một diễn đàn văn hóa quốc tế tại Paris, thì phát biểu được gán cho ông cũng cần được kiểm chứng bằng những nguồn tư liệu cụ thể. Xét về phương diện ứng xử ngoại giao, một nhân vật giữ vị trí như vậy thường được kỳ vọng là người có địa vị, có học thức và hiểu biết những nguyên tắc căn bản trong giao tiếp giữa các nền văn hóa.

Trong các diễn đàn văn hóa và học thuật quốc tế, khi giới thiệu một nền văn hóa (trong trường hợp này là thơ Tanka của Nhật Bản), người ta thường tập trung làm nổi bật những giá trị của đối tượng được giới thiệu. Việc một diễn giả đứng trước một cử tọa đa quốc gia để hạ thấp hoặc phủ nhận nền văn học của một quốc gia khác thường không phù hợp với tinh thần tôn trọng và trao đổi học thuật giữa các nền văn hóa. Những ý kiến phê bình trong các cuộc trao đổi chuyên môn thường được trình bày qua sự đối thoại có lý lẽ, dựa trên tinh thần tôn trọng đối với đối tượng được đề cập. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở câu chuyện đối đáp này, mà còn ở bài văn được dùng để chứng minh cho “áng văn nước Việt”. Bài văn được nhắc đến trong câu chuyện về Mạc Đĩnh Chi là:

“Thanh thiên nhất đóa vân / Hồng lô nhất điểm tuyết / Thượng uyển nhất chi hoa / Dao trì nhất phiến nguyệt...”

Theo một số ghi chép trong thư tịch Hán học, có thuyết cho rằng bài văn bốn chữ “Nhất” này có liên hệ với thời Bắc Tống và gắn với tên tuổi Tiến sĩ Dương Ức qua câu mở đầu “Vu Sơn nhất đóa vân...”. Tuy nhiên, thuyết này được ghi lại trong các thư tịch đời sau và cần được xem xét thông qua việc đối chiếu nhiều nguồn tư liệu khác nhau, bởi các tài liệu hiện có chưa cho phép xác định một cách chắc chắn nguồn gốc ban đầu của bài văn.[1]. Đến năm 1755 (thế kỷ XVIII), khi soạn cuốn dã sử Công dư tiệp ký, tác giả Vũ Phương Đề đã ghi lại giai thoại cho rằng trong chuyến đi sứ nhà Nguyên, Mạc Đĩnh Chi đã ứng đối bằng bài văn bốn chữ “Nhất”, qua đó ca ngợi tài trí của vị Trạng nguyên nước ta[2]. Giai thoại này cũng cần được xem xét thận trọng dưới góc độ văn bản và sử liệu, bởi những câu chuyện truyền tụng luôn đòi hỏi sự đối chiếu với các nguồn tư liệu lịch sử khác.

Một điểm đáng lưu ý khác trong câu chuyện này là việc Giáo sư Trần Văn Khê được cho là đã sử dụng một bài văn chữ Hán theo thể ngũ ngôn, thuộc truyền thống văn chương Hán học, với những điển tích như “Dao trì” (nơi ở của Tây Vương Mẫu) để làm dẫn chứng cho giá trị của văn học nước ta. Tuy nhiên, cần nói rõ rằng vấn đề không nằm ở việc tác phẩm sử dụng Hán văn hay có điển tích Trung Hoa. Chữ Hán và các thể loại văn chương Hán học từng giữ một vai trò quan trọng trong đời sống văn học Việt Nam suốt nhiều thế kỷ. Điều cần xem xét là nguồn gốc của văn bản và cách nhìn nhận giá trị của một tác phẩm khi giới thiệu văn học Việt Nam trước công chúng quốc tế.

Bởi lẽ, trong khi thơ Tanka được xem là một biểu tượng của truyền thống văn học Nhật Bản, thì câu chuyện này lại cho rằng Giáo sư Trần Văn Khê đã dùng một bài Hán văn được cho là có nguồn gốc từ Trung Hoa để làm dẫn chứng cho giá trị văn học Việt Nam. Nếu có những học giả am hiểu văn học cổ điển Trung Hoa hiện diện trong buổi hội thảo, họ có thể đặt vấn đề về nguồn gốc của văn bản này. Lúc đó, câu chuyện không những khó làm nổi bật những nét đặc sắc trong truyền thống văn hóa dân tộc mà còn dễ dẫn đến sự nhầm lẫn giữa một tác phẩm từng được tiếp nhận trong đời sống văn học nước ta với một sáng tác thực sự do người Việt tạo ra. Ngoài vấn đề về xuất xứ của văn bản, câu chuyện Mạc Đĩnh Chi ứng tác bài văn này cũng cần được xem xét dưới góc độ sử liệu.

Việc Mạc Đĩnh Chi đi sứ sang nhà Nguyên và ứng khẩu đọc bài văn bốn chữ “Nhất” hiện được xem là một giai thoại được lưu truyền trong dân gian và được ghi lại trong một số sách dã sử về sau. Sự kiện này không được ghi nhận trong những bộ chính sử quan trọng như Đại Việt Sử Ký Toàn Thư[3]. Do đó, việc sử dụng một câu chuyện chưa được xác nhận đầy đủ về mặt lịch sử, lại gắn với những điển tích thuộc truyền thống văn học Hán học, làm dẫn chứng cho một nhận định trong một diễn đàn mang tính học thuật quốc tế là điều cần được xem xét thận trọng, bởi tính xác thực của câu chuyện có thể bị đặt vấn đề.

Niềm tự hào dân tộc không nên được xây dựng trên những giai thoại được thêu dệt, cường điệu hoặc những sự nhầm lẫn về lịch sử và văn hóa. Dù câu chuyện được lưu truyền với mục đích nào, điều quan trọng vẫn là giữ thái độ tỉnh táo và tôn trọng sự thật, để có thể phân biệt giữa những câu chuyện mang tính truyền tụng và những sự kiện đã được kiểm chứng.

Một nền văn hóa chỉ thực sự vững mạnh khi được nhìn nhận bằng sự khách quan, hiểu biết và lòng tự trọng, chứ không cần dựa vào những câu chuyện được lý tưởng hóa hoặc những câu chuyện chưa có đầy đủ căn cứ lịch sử.

──────

Chú thích:

[1] Lê Quý Đôn, Kiến văn tiểu lục Hà Nội, NXB Văn Hóa Thông Tin, 2007, trang 525, (mục “Tùng đàm”), ghi lại thuyết cho rằng bài văn bốn chữ “Nhất” (“Vu Sơn nhất đóa vân...”) có liên hệ với Dương Ức đời Bắc Tống; thuyết này cũng được dẫn từ các thư tịch Trung Hoa như Thuyết phu tùng thuyết.

[2] Vũ Phương Đề (thế kỷ XVIII), Công dư tiệp ký 2, Saigon, Bộ Quốc Gia Giáo Dục xuất bản, 1962, trang 108: Tác phẩm dã sử ghi lại giai thoại kể rằng Mạc Đĩnh Chi đã ứng đối bằng bài văn bốn chữ “Nhất” trong chuyến đi sứ nhà Nguyên.

[3] Ngô Sĩ Liên, Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (Kỷ nhà Trần): Không thấy ghi chép sự kiện Mạc Đĩnh Chi đọc điếu văn bốn chữ “Nhất” trong chuyến đi sứ năm 1308.